Μετρούν με προσοχή ξανά και ξανά την απόσταση από τον βαμμένο μπορντό τοίχο και τοποθετούν δύο στηρίγματα από λευκό αφρολέξ στη βάση του και άλλα δύο σε απόσταση λίγο μεγαλύτερη των δύο μέτρων.
Παίρνουν μια βαθιά ανάσα και αγγίζουν με προσοχή τη «Μόνα Λίζα» του μουσείου τους, το αριστούργημα του Ευγένιου Ντελακρουά «Η Ελλάδα στα ερείπια του Μεσολογγίου».
Τα γαντοφορεμένα χέρια των συντηρητών του Μουσείου Καλών Τεχνών του Μπορντό δεν έχουν μετακινήσει το σπουδαίο έργο του γάλλου ζωγράφου, που φιλοτεχνήθηκε το 1826, την ίδια χρονιά και με αφορμή τα γεγονότα της Εξόδου του Μεσολογγίου, παρά μόνο μία φορά την τελευταία δεκαετία, το 2018 για να ταξιδέψει στο Παρίσι και στη Νέα Υόρκη.
Τώρα, όμως, με αργές κινήσεις το ξεκρεμούν, το ακουμπούν πάνω στα μαλακά στηρίγματα του δαπέδου και ετοιμάζονται να το τοποθετήσουν σε ένα ειδικά κατασκευασμένο υπερ-ισοθερμικό κιβώτιο για ένα ξεχωριστό ταξίδι.
Εκείνο προς την Ελλάδα και συγκεκριμένα στο Μεσολόγγι, καθώς η αλληγορική ελαιογραφία διαστάσεων 2,13×1,42 μ. θα εκτεθεί για πρώτη φορά στον τόπο όπου διαδραματίστηκαν τα γεγονότα, τα οποία ενέπνευσαν τον φιλέλληνα ρομαντικό ζωγράφο να τα απεικονίσει στον καμβά του με μια «υπερήφανη, πλατιά πινελιά» όπως σχολίασε ο Βίκτορ Ουγκό όταν είδε το έργο, το οποίο προαναγγέλλει την εμβληματική σύνθεσή του «Η Ελευθερία οδηγεί τον λαό».
Λίγο πριν τοποθετηθεί στην κορυφή της σκάλας του Ξενοκράτειου Αρχαιολογικού Μουσείου στο Μεσολόγγι ώστε να είναι έτοιμο να υποδεχθεί το κοινό από το Σάββατο και έως το τέλος Νοεμβρίου, στο πλαίσιο του εορτασμού των 200 χρόνων από την ηρωική Εξοδο, η διευθύντρια του Μουσείου Καλών Τεχνών του Μπορντό Σοφί Μπαρτελεμί μιλάει στα «ΝΕΑ» για τη διαχρονική σημασία του έργου και την προετοιμασία για τη μεταφορά του στην Ελλάδα.
«Η Ελλάδα στα ερείπια του Μεσολογγίου» δεν είναι μόνο ένα από τα εμβληματικά έργα του Ευγένιου Ντελακρουά, αλλά και ένας βαθιά πολιτικός και ιστορικά φορτισμένος πίνακας. Τι σημαίνει για το Μουσείο Καλών Τεχνών του Μπορντό το γεγονός ότι διατηρεί στις συλλογές του ένα έργο τόσο στενά συνδεδεμένο με ένα σημαντικό γεγονός της ευρωπαϊκής – και όχι μόνο της γαλλικής – Ιστορίας;
Λόγω του εμβληματικού χαρακτήρα του το αριστούργημα η «Η Ελλάδα στα ερείπια του Μεσολογγίου», που αγοράστηκε το 1852 από την Εταιρεία Φίλων των Τεχνών του Μπορντό, αποτελεί κατά κάποιον τρόπο τη «Μόνα Λίζα» των συλλογών μας.
Το Μουσείο Καλών Τεχνών, ένα από τα παλαιότερα δημοτικά μουσεία της πόλης, συγκαταλέγεται στα δεκαπέντε μεγάλα μουσεία Καλών Τεχνών της περιφέρειας που ιδρύθηκαν το 1801, την περίοδο της διακυβέρνησης του Ναπολέοντα Βοναπάρτη (Consulat). Προσφέρει ένα πανόραμα της ευρωπαϊκής τέχνης από τον 15ο έως τον 20ό αιώνα και παρουσιάζει πολλά έργα που συνδέονται με γεγονότα της ευρωπαϊκής Ιστορίας.
Μπορούμε να αναφέρουμε, μεταξύ άλλων, τα δύο έργα του Αλεσάντρο Μανιάσκο που απεικονίζουν την τραγική μοίρα των σκλάβων στις γαλέρες στο λιμάνι της Γένοβας τον 17ο αιώνα ή την εξορία της έκπτωτης βασίλισσας Μαρίας των Μεδίκων στην Αμβέρσα όπως αποδόθηκε από τον Βαν Ντάικ.
Ο πίνακας δημιουργήθηκε σε ένα περιβάλλον έντονου φιλελληνισμού. Σχεδόν δύο αιώνες αργότερα, πιστεύετε ότι το φιλελληνικό μήνυμά του παραμένει ενεργό ή ότι σήμερα το έργο γίνεται περισσότερο αντιληπτό ως ένα οικουμενικό σύμβολο τραύματος, απώλειας και ελευθερίας;
Με αυτό το έργο ο Ντελακρουά προτείνει μια έντονα συμβολική σύνθεση που αντανακλά τις ευαισθησίες και τις δεσμεύσεις της εποχής του, ιδίως υπέρ της ελληνικής υπόθεσης. Επιλέγοντας μια αλληγορική προσέγγιση αντί για μια αυστηρά ρεαλιστική απεικόνιση, ο καλλιτέχνης προσδίδει στο έργο καθολική διάσταση, γεγονός που δικαιολογεί τη διαχρονικότητά του. Ο τρόπος με τον οποίο βλέπουμε το έργο εξελίσσεται επίσης μαζί με τη σχέση μας με την Ιστορία: σήμερα γίνεται λιγότερο αντιληπτό ως έκφραση της αβεβαιότητας για τη μοίρα ενός λαού και περισσότερο ως οικουμενική διακήρυξη του αγώνα για ελευθερία.
Το έργο δημιουργήθηκε σε μια περίοδο πολέμων και πολιτικών συγκρούσεων. Πώς μπορεί να διαβαστεί σήμερα, σε μια εποχή που διαμορφώνεται εκ νέου από γεωπολιτικές εντάσεις και πολέμους;
Ο πίνακας, που παραπέμπει στην αναζήτηση της ελευθερίας και στην αντίσταση ενός λαού απέναντι στην ξένη κατοχή, βρίσκει πράγματι ιδιαίτερη απήχηση στο σύγχρονο διεθνές γεωπολιτικό πλαίσιο, το οποίο χαρακτηρίζεται από πολλαπλές συγκρούσεις και ζητήματα κυριαρχίας. Σκεφτόμαστε φυσικά την κατάσταση στην Ουκρανία (σ.σ. όταν πραγματοποιήθηκε η συνέντευξη δεν είχε ξεσπάσει ο πόλεμος στη Μέση Ανατολή).
Κατά τη γνώμη σας, πρόκειται για έργο-κλειδί για την κατανόηση της καλλιτεχνικής ταυτότητας του Ντελακρουά;
Ισως λιγότερο ως προς την καλλιτεχνική ταυτότητα, αν και, λόγω του θέματος και της δραματικής του επεξεργασίας, πρόκειται για ένα κατεξοχήν ρομαντικό έργο, που αντικατοπτρίζει επίσης την πολιτική του στάση και τη βαθιά προσήλωσή του στον φιλελληνισμό, του οποίου υπήρξε ένας από τους πιο ένθερμους υποστηρικτές στη Γαλλία.
Για πρώτη φορά, το ζωγραφικό έργο θα ταξιδέψει στην Ελλάδα, τη χώρα που τον ενέπνευσε. Ποιοι παράγοντες οδήγησαν σε αυτή την απόφαση, πέραν της επετείου;
Η παρουσία μεγάλων αναπαραγωγών του έργου «Η Ελλάδα στα ερείπια του Μεσολογγίου» σε προσόψεις κτιρίων στην Αθήνα και στη Μυτιλήνη, τις οποίες είδα κατά τη διάρκεια ενός ταξιδιού μου στην Ελλάδα το 2021, χρονιά της επετείου των 200 ετών από την Ελληνική Επανάσταση, μου επέτρεψε να αντιληφθώ τη μεγάλη συμβολική αξία του έργου για τους Ελληνες. Αυτή η συνειδητοποίηση συνέβαλε σημαντικά, μεταξύ άλλων κριτηρίων, στην απόφαση της διοίκησης του μουσείου να δανείσει κατ’ εξαίρεση αυτό το αριστούργημα στο Ξενοκράτειο Μουσείο Μεσολογγίου, δηλαδή στον τόπο του ίδιου του θέματος του πίνακα, τον οποίο ο Ντελακρουά είχε φανταστεί χωρίς να έχει ποτέ επισκεφθεί την Ελλάδα, αλλά υποστηρίζοντας ενεργά από το Παρίσι την ελληνική υπόθεση. Να σημειώσουμε δε ότι ο πίνακας είχε εκτεθεί σε παρισινή γκαλερί για τη συγκέντρωση χρημάτων υπέρ των εξεγερμένων Ελλήνων.
Εχει δανειστεί στο παρελθόν σε άλλα μουσεία ή χώρες;
Πρόκειται για ένα έργο που εγκαταλείπει πολύ σπάνια τις αίθουσες του μουσείου. Ενδεικτικά, τα τελευταία δέκα χρόνια έχει δανειστεί μόνο μία φορά, το 2018, στο πλαίσιο της αναδρομικής έκθεσης για τον Ντελακρουά στο Μουσείο του Λούβρου και στο Μητροπολιτικό Μουσείο της Νέας Υόρκης.
Ποια είναι τα βασικά στάδια προετοιμασίας ενός τέτοιου δανεισμού;
Λόγω της ιδιότητάς του ως αριστουργήματος και της ευθραυστότητάς του, το έργο μπορεί να ταξιδεύει μόνο σε εξαιρετικές περιπτώσεις. Κατά την εξέταση του αιτήματος δανεισμού πραγματοποιήθηκε λεπτομερής έλεγχος της κατάστασής του από συντηρήτρια, η οποία διατύπωσε συγκεκριμένες συστάσεις ώστε να διασφαλιστούν οι βέλτιστες συνθήκες κατά την αποκαθήλωση, τη μεταφορά και την επανέκθεσή του. Η μεταφορά ενός έργου τέχνης απαιτεί μεγάλη διακριτικότητα, καθώς κάθε έργο είναι μοναδικό και αναντικατάστατο. Η μετακίνηση αυτού του εμβληματικού έργου από το Μπορντό στο Μεσολόγγι αποτελεί μία ιδιαίτερη επιχείρηση λόγω των διαστάσεων, της ευθραυστότητας, των διοικητικών και τελωνειακών διαδικασιών, αλλά και ζητημάτων ασφάλειας, κόστους και χρόνου. Πρόκειται για μια πλήρως εξατομικευμένη διαδικασία σε συνεργασία με εξειδικευμένη εταιρεία μεταφοράς έργων τέχνης, η οποία περιλαμβάνει την κατασκευή ειδικού υπερ-ισοθερμικού κιβωτίου και τη συνοδεία του έργου από εκπρόσωπο της επιστημονικής ομάδας του μουσείου. Ο τελευταίος θα παρακολουθεί τη σταθερότητα της ζωγραφικής επιφάνειας και του υποστρώματος και θα λάβει όλα τα απαραίτητα μέτρα κατά τα στάδια της μεταφοράς, από την αναχώρηση έως την εγκατάστασή του στο μουσείο του Μεσολογγίου.
Ποιες είναι οι βασικές προϋποθέσεις που πρέπει να εγγυάται ο χώρος υποδοχής;
Κάθε αίτημα δανεισμού συνοδεύεται από την αποστολή μιας αναλυτικής έκθεσης για τις συνθήκες έκθεσης, που διασφαλίζει όλες τις προβλεπόμενες προδιαγραφές ασφάλειας και συντήρησης.
Οταν ένα τόσο σημαντικό έργο λείπει προσωρινά από τη μόνιμη συλλογή, τι χάνει το ίδιο το μουσείο;
Ο δανεισμός αποτελεί ευκαιρία να παρουσιαστούν άλλα έργα από τις αποθήκες, ιδίως εκείνα του Αντριέν Ντοζάτς, φίλου του Ντελακρουά από το Μπορντό, με τον οποίο μοιραζόταν το ίδιο ενδιαφέρον για τον οριενταλισμό. Παράλληλα, ειδική σήμανση ενημερώνει το κοινό για τη μετακίνηση του έργου στην έκθεση στο Μεσολόγγι.
Σκοπεύετε να επισκεφθείτε το Μεσολόγγι ώστε να το δείτε εκτεθειμένο;
Ναι, σκοπεύω να ταξιδέψω για τα εγκαίνια και να δω την έκθεση από κοντά. Με συγκινεί ιδιαίτερα η ιδέα ότι θα γνωρίσω μια πόλη τόσο στενά συνδεδεμένη με το αριστούργημά μας. Η συνάντηση του έργου με τους κατοίκους του Μεσολογγίου θα είναι μια πολύ συγκινητική στιγμή και χαίρομαι που θα τη ζήσω.
Υπάρχει κάποια λεπτομέρεια του πίνακα που θα προτείνατε στους επισκέπτες να παρατηρήσουν;
Θα εφιστούσα την προσοχή στον νικηφόρο τούρκο γενίτσαρο στο βάθος του πίνακα, ο οποίος παραμένει ελαφρώς στη σκιά.
Η «Κόρη της Ελλάδας» και η μοναδική στολή ιερολοχίτη
Στο Ξενοκράτειο – στο πλαίσιο των επετειακών εκδηλώσεων – προβλέπεται εντός του Απριλίου και η φιλοξενία δύο επιπλέον μοναδικών αντικειμένων που προέρχονται από τις συλλογές του Εθνικού Ιστορικού Μουσείου και επίσης επιστρέφουν για πρώτη φορά στο Μεσολόγγι με την επιμέλεια των επικεφαλής του μουσείου, Μαρίας Παπαναστασίου και Δήμητρας Κουκίου: η «Κόρη της Ελλάδας», το μαρμάρινο γλυπτό που φιλοτέχνησε για το μνημείο του Μάρκου Μπότσαρη ο γάλλος γλύπτης Πιερ – Ζαν Νταβίντ ντ’ Ανζέ και το οποίο εξαιτίας βανδαλισμών αντικαταστάθηκε από αντίγραφο με το πρωτότυπο να φυλάσσεται στο Εθνικό Ιστορικό Μουσείο στην Αθήνα, από όπου και θα ταξιδέψει για το Μεσολόγγι, μαζί με ένα σπουδαίο κειμήλιο: τον επενδύτη (φωτογραφία) του Κωνσταντίνου Ξενοκράτη (ο οποίος έκτισε το Ξενοκράτειο, στα τέλη του 19ου αι. για να λειτουργήσει ως Δημοτικό Παρθεναγωγείο), το μοναδικό στοιχείο στολής ιερολοχίτη που έχει σωθεί ως τις μέρες μας και λειτουργεί ως μια απτή μαρτυρία του στρατιωτικού σώματος που συγκροτήθηκε από τον Αλέξανδρο Υψηλάντη.
Εκθεση με έργα, κειμήλια, ενδυμασίες, διοράματα
Το αριστούργημα του Ντελακρουά δεν αποτελεί τον μοναδικό λόγο για τον οποίο αξίζει να ταξιδέψει κάποιος ως το Μεσολόγγι. Πολλές ακόμη πρωτιές και ενδιαφέρουσες όψεις της Εξόδου υπόσχεται και η έκθεση «Εξοδος, 1826-2026» που συνδιοργανώνουν το Εθνικό Ιστορικό Μουσείο και η Περιφέρεια Δυτικής Ελλάδας.
Για πρώτη φορά επίσης θα εκτεθούν στο Μεσολόγγι ο πίνακας του Θεόδωρου Βρυζάκη «Η θυσία του Καψάλη», από τη συλλογή της Εθνικής Πινακοθήκης, και δύο ελαιογραφίες από τη συλλογή Μιχάλη και Δήμητρας Βαρκαράκη, «Οι εναπομείναντες της φρουράς του Μεσολογγίου βάζουν φωτιά στην πυριτιδαποθήκη» του Α. Ζακέμ και «Σκηνή από την πολιορκία του Μεσολογγίου» του Οράς Βερνέ.
Θα εκτίθενται επίσης κειμήλια, ζωγραφικά και χαρακτικά έργα, προσωπικά αντικείμενα και όπλα, ενδυμασίες, μετάλλια και παράσημα, έγγραφα, εφημερίδες, το τμήμα του τυπογραφείου της πόλης, όπου τυπώνονταν τα «Ελληνικά Χρονικά», το ακρόπρωρο του πλοίου «Αρης» του Ανδρέα Μιαούλη, ο οποίος ηγήθηκε των επιχειρήσεων ανεφοδιασμού, επιστολές από το αρχείο Κώστα Μπότσαρη, στις οποίες διαγράφεται η απελπισμένη πορεία μέχρι την Εξοδο, προσωπογραφίες εξοδιτών και κατάλογοι αιχμαλώτων και πεσόντων της Εξόδου, «απτοί» μέσω διαδραστικής εφαρμογής.
Στο δεύτερο μέρος της έκθεσης τα γεγονότα της Εξόδου θα παρουσιαστούν με φιγούρες εξοδιτών και σκηνικές συνθέσεις του θεάτρου σκιών – έργα του Θανάση Τζοΐτη, διοράματα ειδικής κατασκευής με Playmobil διά χειρός Αγγελου Γιακουμάτου και Βασιλικής Φατή με θέματα «Το τυπογραφείο του Μεσολογγίου», «Η μάχη της Κλείσοβας», «Η Εξοδος του Μεσολογγίου» και σελίδες από το graphic novel «21: Η Μάχη της Πλατείας» (εκδ. Ικαρος) του Αντώνη Νικολόπουλου (Soloup), βασισμένο στα γεγονότα, όπως τα κατέγραψε στα απομνημονεύματά του ο Νικόλαος Κασομούλης.
Την έκθεση επιμελούνται οι Νατάσα Καστρίτη, Ρεγγίνα Κατσιμάρδου και Ιφιγένεια Βογιατζή (επιμελήτριες του ΕΙΜ) και θα εγκαινιαστεί στις 20 Μαρτίου στο Μέγαρο Χρυσόγελου.
