Καθώς η στρατιωτική σύγκρουση στο Ιράν κλιμακώνεται, η δημόσια συζήτηση επικεντρώνεται ολοένα και περισσότερο στις νομικές και ηθικές διαστάσεις του πολέμου. Πέρα όμως από τα επιχειρήματα περί δικαιοσύνης ή σκοπιμότητας, μια πρόσφατη μελέτη υποδεικνύει ότι η στάση των ανθρώπων απέναντι στον πόλεμο μπορεί να εξηγείται σε μεγάλο βαθμό από την ψυχολογία τους.
Η έρευνα, που πραγματοποιήθηκε στο Ηνωμένο Βασίλειο με δείγμα άνω των χιλίων ατόμων, αποκάλυψε ισχυρές συνδέσεις ανάμεσα στα χαρακτηριστικά προσωπικότητας και στο βαθμό υποστήριξης των στρατιωτικών συγκρούσεων. Οι άνδρες και οι μεγαλύτερες ηλικίες εμφανίστηκαν πιο πιθανό να υποστηρίξουν τον πόλεμο, όπως και όσοι διαθέτουν πιο δεξιές πολιτικές πεποιθήσεις.
Παιδική ηλικία και κοινωνική κυριαρχία
Ένα ιδιαίτερα ενδιαφέρον εύρημα αφορά τη σχέση ανάμεσα στις εμπειρίες της παιδικής ηλικίας και τις στάσεις απέναντι στην επιθετικότητα. Η κακοποίηση στην παιδική ηλικία, είτε σωματική είτε συναισθηματική, φάνηκε να συνδέεται με αυξημένη πιθανότητα φιλοπολεμικών απόψεων στην ενήλικη ζωή.
Εξίσου σημαντικός παράγοντας είναι ο λεγόμενος «προσανατολισμός κοινωνικής κυριαρχίας» (SDO), δηλαδή η προτίμηση για ιεραρχικές κοινωνικές δομές. Όσοι εμφανίζουν υψηλό SDO τείνουν να πιστεύουν ότι οι ανισότητες μεταξύ ομάδων είναι φυσικές και αποδεκτές, ενώ όσοι έχουν χαμηλό δείκτη προτιμούν πιο ισότιμες κοινωνίες και αξίες όπως τα παγκόσμια ανθρώπινα δικαιώματα.
Υποταγή στην εξουσία και συμμόρφωση
Η μελέτη εντόπισε επίσης ισχυρή σύνδεση ανάμεσα στην υποστήριξη του πολέμου και την «αυταρχική υποταγή». Τα άτομα με αυτό το χαρακτηριστικό δείχνουν υψηλό σεβασμό προς την εξουσία και τάση συμμόρφωσης με τους κανόνες που θέτουν οι ηγεσίες. Παράλληλα, εκδηλώνουν αυξημένη επιθετικότητα απέναντι σε όσους θεωρούν ότι απειλούν την κοινωνική τάξη.
Η ψυχολογική θεωρία πίσω από αυτόν τον τύπο προσωπικότητας εξηγεί γιατί οι αυταρχικοί ηγέτες, όπως ο Αδόλφος Χίτλερ, μπόρεσαν να κινητοποιήσουν μαζικά υποστηρικτές. Όπως σημειώνουν οι ερευνητές, χωρίς την ύπαρξη μιας τέτοιας ψυχολογικής προδιάθεσης, η εξουσία τους ίσως να μην είχε εδραιωθεί.
Θεωρίες συνωμοσίας και αντιπολεμικές στάσεις
Ένα απρόσμενο αποτέλεσμα της μελέτης ήταν ότι όσοι πιστεύουν σε θεωρίες συνωμοσίας τείνουν να είναι λιγότερο υπέρ του πολέμου. Οι ερευνητές εξηγούν ότι ο σκεπτικισμός αυτών των ατόμων απέναντι στις κρατικές και στρατιωτικές αφηγήσεις οδηγεί συχνά σε δυσπιστία προς τις επίσημες αιτιολογίες των συγκρούσεων.
Το εύρημα αυτό αποκτά ιδιαίτερο ενδιαφέρον σε σχέση με κινήματα όπως το «Κάντε την Αμερική Μεγάλη Ξανά» του Προέδρου Ντόναλντ Τραμπ, καθώς δείχνει πώς διαφορετικά ψυχολογικά προφίλ επηρεάζουν τη στάση απέναντι στις πολεμικές επιχειρήσεις.
Οι «σκοτεινές» πλευρές της προσωπικότητας
Ανάμεσα στα χαρακτηριστικά που συνδέθηκαν με φιλοπολεμικές στάσεις, ξεχώρισε ο σαδισμός – η τάση να αντλεί κανείς ευχαρίστηση από τη βλάβη ή την ταπείνωση των άλλων. Ο σαδισμός, σύμφωνα με τους ερευνητές, αποτελεί έναν από τους πιο καθοριστικούς παράγοντες για την κατανόηση της υποστήριξης προς τον πόλεμο.
Αντίθετα, άλλα «σκοτεινά» γνωρίσματα, όπως ο ναρκισσισμός και ο μακιαβελισμός, δεν φάνηκαν να επηρεάζουν σημαντικά τη στάση. Η ψυχοπάθεια, ωστόσο, συνδέθηκε με σκληρότητα και συναισθηματική αποστασιοποίηση, στοιχεία που επίσης σχετίζονται με την αποδοχή της βίας ως μέσου επίλυσης διαφορών.
Τι αποκαλύπτουν οι στάσεις για την προσωπικότητα
Η μελέτη οδηγεί στο συμπέρασμα ότι οι απόψεις ενός ατόμου για τον πόλεμο μπορούν να αποκαλύψουν στοιχεία της προσωπικότητάς του – ακόμη και πτυχές της παιδικής του ηλικίας. Επιπλέον, δείχνει ότι η αλλαγή γνώμης για τέτοια ζητήματα είναι δύσκολη, εκτός αν ληφθούν υπόψη οι βαθύτερες ψυχολογικές ρίζες των πεποιθήσεων.
Όπως επισημαίνεται, ίσως το αντιπολεμικό μήνυμα να γίνεται πιο πειστικό όταν εκφράζεται από πρόσωπα με στρατιωτικό κύρος, όπως ένας ανώτερος αξιωματικός του στρατού που τάσσεται κατά των συγκρούσεων. Ωστόσο, αυτό παραμένει δύσκολο, καθώς οι στρατιωτικοί συνήθως συσπειρώνονται γύρω από την εθνική γραμμή σε περιόδους πολέμου.
Συνολικά, η έρευνα υποδηλώνει ότι οι αποφάσεις για τον πόλεμο ενδέχεται να πηγάζουν από βαθύτερους ψυχολογικούς μηχανισμούς παρά από καθαρά πολιτικές ή στρατηγικές εκτιμήσεις. Όσοι καταφέρνουν να επηρεάσουν τη δημόσια γνώμη –είτε υπέρ είτε κατά των συγκρούσεων– φαίνεται πως χρησιμοποιούν περισσότερο ψυχολογικά παρά πολιτικά «όπλα» στον αγώνα της πειθούς.
Πηγή: psychologytoday.com
