Καθώς αρχίζει η συνταγματική αναθεώρηση, για ποια πράγματα πρέπει να μας εξοπλίσει; Πολλοί θεωρούν ότι τις τελευταίες 50 εβδομάδες ανατράπηκαν περισσότερες βεβαιότητες από ό,τι στα 50 χρόνια από το 1975.
Πώς ορίζουμε το αδιανόητο; Τι γίνεται όταν αυτό παρουσιάζεται μπροστά μας; Τι σημαίνει αυτό για τον κόσμο που ζούμε; Πιο σημαντικά, πώς πρέπει αντιδρούμε και τι αλλάζουμε;
Το ερώτημα αυτό είχε απασχολήσει τον ρωμαίο ποιητή Ιουβενάλιο τον 1ο αιώνα μ.Χ. Η απάντηση ήταν ευρηματική: Οι κύκνοι, στον κόσμο μας, ορίζονται ως μεγάλα λευκά υδρόβια πτηνά με μακρύ λαιμό. Ενας μαύρος κύκνος παραβαίνει αυτόν τον ορισμό. Αν εντοπίσουμε λοιπόν ένα πτηνό που πληροί όλα τα απαραίτητα εκτός από το χρώμα, είναι δηλαδή μαύρος, αυτό σημαίνει κάτι πολύ ουσιαστικό για το πώς αντιλαμβανόμαστε τον περίγυρό μας: ο κόσμος δεν είναι αυτός που νομίζαμε, ούτε ο τρόπος με τον οποίο πορευόμαστε σωστός. Η εμφάνιση ενός μαύρου κύκνου ανατρέπει την κοσμοθεωρία. Ο μαύρος κύκνος είναι ο ορισμός του αδιανόητου.
Τον μαύρο κύκνο αναβίωσε ο Νασίμ Τάλεμπ, επιτυχημένος επενδυτής, για να περιγράψει κατά κύριο λόγο την κατάσταση στις χρηματαγορές τη δεκαετία του 2000, λίγο πριν από την κρίση. Το βιβλίο Μαύρος Κύκνος: οι επιπτώσεις του εξαιρετικά απρόβλεπτου εκδόθηκε το 2005. Επενδυτές νόμιζαν ότι λειτουργούσαν σε έναν κανονικό και προβλέψιμο κόσμο λευκών κύκνων, στον οποίο εμφιλοχωρούν μαύροι: γεγονότα τα οποία θα έπρεπε να γίνονται σπάνια εμφανίζονται με μεγάλη συχνότητα. Μεταφράζοντας την παρατήρηση αυτή σε τεχνικούς όρους, τα μοντέλα που αξιοποιούνται στις χρηματαγορές πάσχουν: Και επειδή θεωρούν ότι η πραγματικότητα μοιάζει με την κωδωνόσχημη κανονική κατανομή, και επειδή στην πραγματικότητα οι ακραίες τιμές είναι πολύ συχνές – οι κατανομές έχουν «παχιές ουρές». Αν συνεχίσεις νομίζοντας ότι ο κόσμος είναι κανονικός και προβλέψιμος, τότε θα βρίσκεσαι προ εκπλήξεων. Η παγκόσμια οικονομική κρίση του 2008 ήλθε περίπου σαν επιβεβαίωση του Τάλεμπ.
Η διακυβέρνηση βάσει κανόνων – οικονομική και γεωπολιτική – υφίσταται επιθέσεις από σμήνη μαύρων κύκνων. Κάθε μέρα ανατρέπεται και άλλη βεβαιότητα. Καταλήψεις εδαφών, απαγωγές ηγετών, απειλές σε συμμάχους, υπονόμευση θεσμών, αναίρεση συμφωνιών, δασμοί και περιορισμοί. Τραβιέται το χαλί κάτω από τα πόδια μας και ανατρέπονται τα θεμέλια κάθε προγραμματισμού. Και όλα αυτά όταν η τεχνολογία, το περιβάλλον και οι διεθνείς σχέσεις επιβάλλουν διαβούλευση και συνεννόηση.
Ακόμη και ένας μαύρος κύκνος αρκεί προκειμένου να ραγίσει το γυαλί. Διαψεύδει τη βολική επισήμανση «μπόρα είναι και περνάει» και επιβεβαιώνει τη διάγνωση: Ζούμε σε διαφορετικό, απειλητικό και απρόβλεπτο κόσμο. Οι κανόνες που νομίζαμε ότι διέπουν στις διεθνείς συναλλαγές και τις οικονομικές σχέσεις καταρρακώνονται.
Οι μαύροι κύκνοι μάς εισάγουν σε διαφορετικό κόσμο. Το ερωτήματα για την Ευρώπη και την Ελλάδα τίθενται επιτακτικά: Παίζουμε με τον νέο νόμο της ζούγκλας (που ίσως να αποδώσει και οφέλη) ή αντιστεκόμαστε, αντιτάσσοντας ένα βιώσιμο αντιπαράδειγμα – ακόμη και με την πιθανότητα απωλειών; Αν το γυαλί ράγισε, μήπως να προσπαθήσουμε να το αντικαταστήσουμε; Αν ναι, πώς περιορίζουμε τις βραχυχρόνιες απώλειες προκειμένου να διασφαλιστεί η μακροχρόνια σταθερότητα;
Τελικά, η αναθεώρηση του Συντάγματος είναι ευκαιρία ή μήπως είναι παγίδα; Το Σύνταγμα, θεωρητικά, προσφέρει άγκυρα σταθερότητας. Ομως οι καπετάνιοι γνωρίζουν ότι σε φουρτούνες μια άγκυρα μπορεί και να βουλιάξει το καράβι.
Ο Πλάτων Τήνιος είναι οικονομολόγος, ομότιμος καθηγητής στο Πανεπιστήμιο Πειραιά
