«Βραδυπορία σε γυαλί» χαρακτήριζε τη διαδικασία σύλληψης, σύνθεσης και εκτέλεσης (επί σειρά ετών) ενός περίπλοκου και εξόχως νοήμονος έργου ο Μαρσέλ Ντισάν, ο μηχανικός του χαμένου χρόνου. Και τι ακρίβεια απαιτεί το να βραδυπορείς σε ολισθηρό γυαλί, να πηγαίνεις λάου λάου όταν οι ταχύτητες ολόγυρα αφηνιάζουν, εσκεμμένα και οικειοθελώς να οπισθοδρομείς, ώστε σε κάποια ίδια παλαιά κείμενα να ανακαλύπτεις νέες, σύγχρονες, ακόμα και υπερμοντέρνες διαστάσεις.
Για κάποιους κάποτε έλαχε ένα ενδιαφέρον στοίχημα: αφήσαμε (συνομιλώντας προσεκτικά με τον Χρήστο Βακαλόπουλο) στην άκρη το μέλλον, γυρίσαμε στο παρελθόν, γιορτάζοντας το παρόν. Παραμερίσαμε ασμένως Ντεμπόρ και Μποντριγιάρ, στραφήκαμε περιπαθώς στον Ιώσηπο Μοισιόδακα, τον ακέραιο κυρ Αλέξανδρο και τον Ζήσιμο Λορεντζάτο – και βέβαια, αν και όχι και ο Χρήστος, στον Νίκο Γαβριήλ Πεντζίκη.
Η Σαρακοστή είθισται να είναι για εμάς, τους κάποιους εκείνους, μια βραδυπορία σε γυαλί, ένα είδος ζείδωρης τροχοπέδης, μια ευλογημένη ανάπαυλα. Η τροφική νηστεία που τηρούμε συνδυάζεται, χρόνια τώρα, με μια αντίστοιχη αναγνωστική. Επανερχόμαστε στα ίδια κείμενα, βραδυπορούμε διαβάζοντας ξανά και ξανά, με χαρακάκι και δαχτυλάκι, φράσεις που όσο κι αν τις έχουμε χτυπήσει τατουάζ στον εγκέφαλο δεν παύουν να μας αναπαύουν. Κοπάζει μέχρι την Ανάσταση η από την εφηβεία μας διαρκής τρελή και ασυμμάζευτη περιέργειά μας για καθετί καινούργιο, ναι, κοπάζει γαλήνια για να επανέλθει αργότερα δριμύτερη.
Σας συστήνω, λοιπόν, κάποια τωόντι σπουδαία έργα που συμβάλλουν στην οικείωση με τη μυσταγωγία, με μια άλλη διάσταση και δεξίωση του χρόνου, με ένα λίαν ψυχωφελές φρενάρισμα, μια έστω ολιγοήμερη άρση του ιλίγγου.
Ο Πεθαμένος και η Ανάσταση
Κι ας αγαπώ πολύ τον Αντρέα Δημακούδη (1935), για τη Σαρακοστή προκρίνω το αναθεωρητικό και υπερβατικό σίκουελ, το Ο Πεθαμένος και η Ανάσταση (1938), που συνιστά την πρώτη ρωμαλέα και ταπεινή προσπάθεια του Νίκου Γαβριήλ Πεντζίκη (1908-1993) να διακονήσει το βίωμα και το όνειρο. Χαρμόσυνο το γεγονός ότι αμφότερα τα έργα, μαζί με άλλα του συγγραφέα, φρονώ δρομολογούνται τα Απαντά του, επανακυκλοφορούν αξιέπαινα επιμελημένα από τον υιό, τον Γαβριήλ Νικολάου Πεντζίκη και από τις εκδ. Δόμος. Προσωπικά αδημονώ για το Αρχείον – Βιβλίον Ερωτος ήτοι της Αγάπης που χαρίζει ως Φως οικουμενικό ο Κύριος (1974), μια πεντζικική εγκυκλοπαίδεια μεγάλης πνοής – συντάσσεται καρτερικά επί 30 χρόνια και 8 μήνες, όπως μας ενημερώνει ο ίδιος ο Πεντζίκης –, έργο που προοικονομεί τα πιο τολμηρά αβανγκάρντ επιτεύγματα της εποχής μας. Ναι, κάθε Σαρακοστή επιστρέφω στο Αρχείον: «Διήγηση για μια κόρη, που ακούει και σκύβει να δει πού υπάρχει φως. Τη βλέπει ένας άγουρος και τη γεμίζει φιλιά. Το πηγούνι της λυχνάρι φαρφουρί, διώχνει από την καρδιά του κάθε φόβο. Σκηνοθεσία άφθονου χιονιού που σκεπάζει τα πάντα, όπως έν’ άσπρο μαντίλι καλύπτει το πρόσωπο νεκρού».
Αδελφοί Καραμάζοφ
«Ο Ντοστογέφσκι δεν επιλέγει ανάμεσα στο πραγματικό και το φανταστικό. Πλέει ανάμεσα στις δύο όχθες, χωρίς να δένει σε καμία. Συμβιβάζει τα ασυμβίβαστα» γράφει ο Ανρί Τρουαγιά και παραθέτει η μεταφράστρια Ελένη Μπακοπούλου στην Εισαγωγή στο πελώριο αγκωνάρι της παγκόσμιας λογοτεχνίας, τους Αδελφούς Καραμάζοφ (εκδ. Αγρα). Ευλογία το ότι οι Καραμάζοφ κυκλοφόρησαν με το γέρμα του 2025, ό,τι πρέπει για ανάγνωσμα/μελέτη τόσο των Χριστουγέννων όσο και της Σαρακοστής.
Το στόρι το ξέρουν κι οι πέτρες: η Ρωσία ως χοιροστάσιο, κατά τον έκφυλο και έκρυθμο πατέρα, τον Φίοντορ Πάβλοβιτς· ο εαυτός ως πεδίο σφοδρότατων μαχών, κατά τον μεγάλο αδελφό, τον Ντμίτρι Φιόντοροβιτς· το εγώ ως θρίαμβος ενός ακάθεκτου εξορθολογισμού των πάντων, κατά τον μεσαίο αδελφό, τον Ιβάν Φιόντοροβιτς· τέλος, ο μικρός αδελφός, ο Αλεξέι Φιόντοροβιτς, ο λατρεμένος Αλιόσα, ως η τροχοπέδη στην εξάπλωση του αθεϊσμού στη Ρωσία και ως άρση της συντριπτικής ντροπής που μαστίζει την οικογένεια σύμφωνα με τον Ντοστογέφσκι.
Φυσικά, θα επανέλθω στους Καραμάζοφ. Ας θυμίσω ότι από την Αγρα κυκλοφορούν επίσης τα εξής έργα του τιτάνα Ντοστογέφσκι (όλα σε μετάφραση της χαλκέντερης Ελένης Μπακοπούλου): Ο έφηβος (2022), Οι δαιμονισμένοι (2023) και Σημειώσεις από το υπόγειο (2025).
Μυσταγωγία της Μεγάλης Τεσσαρακοστής
«Δε είμ’ εγώ σπορά της τύχης / ο πλαστουργός της νιας ζωής / Εγώ είμαι τέκνο της ανάγκης / κι ώριμο τέκνο της οργής» κήρυττε ο Βάρναλης. «Τραγουδώ τους πεσμένους προπάτορες / είμαι των άστρων ο σκύλος / με τα μάτια κοιτάζω ψηλά / με τα χέρια» ψαλμωδούσε ο Καρούζος. Ο ιερομόναχος Μακάριος Σιμωνοπετρίτης ανήκει στη γενιά που θήτευσε σε τούτη τη λυτρωτική διαλεκτική. Σύντομα αντιλήφθηκε ότι ο Μάης του ’68 δεν ήταν κρίση πολιτική ή οικονομική, αλλά επρόκειτο για υπαρξιακή κραυγή. Ετσι, ενὀσω εντρυφούσε στη ριζική κριτική του σύγχρονου κόσμου, από το παραλήρημα του Αντονέν Αρτό και τις κρίσιμες θεωρητικές επεξεργασίες των καταστασιακών και του Ντεμπόρ, ανακαλύπτει συνάμα τον Γρηγόριο Νύσσης, τον Μάξιμο τον Ομολογητή, τον Διονύσιο Αρεοπαγίτη, στρέφεται μάλιστα από την ακαδημία στον μοναστικό βίο.
Το πολυσέλιδο πολύτιμο πόνημά του Μυσταγωγία της Μεγάλης Τεσσαρακοστής – συμβολή στη θεολογία του λειτουργικού χρόνου (εκδ. Ινδικτος) αποτελεί σπουδαία εισαγωγή στον μυσταγωγικό χαρακτήρα του λειτουργικού χρόνου, χαρακτήρα που ακριβώς η περίοδος της Μεγάλης Τεσσαρακοστής φανερώνει.
Ο Γιώργος-Ικαρος Μπαμπασάκης είναι συγγραφέας – μεταφραστής
Νίκος Γαβριήλ Πεντζίκης
O πεθαμένος και η ανάσταση
Εκδ. Δομός, 2025,
σελ. 200
Τιμή: 15 ευρώ
Fyodor Dostoevsky
Αδελφοί Καραμάζοφ
Εισαγωγή- μτφ. Ελένη Μπακοπούλου
Εκδ. Αγρα 2025, σελ. 1.190
Τιμή: 44 ευρώ
Μακάριος Σιμωνοπετρίτης
Μυσταγωγία της Μεγάλης Τεσσαρακοστής
Συμβολή στη θεολογία του λειτουργικού χρόνου
Εκδ. Ινδικτος 2021, σελ. 714
Τιμή: 28 ευρώ
