Όσο περισσότερο πόνο βλέπουμε γύρω μας, τόσο πιο απροσδόκητο είναι το αποτέλεσμα. Αντί να νοιαζόμαστε περισσότερο, αρχίζουμε σιγά σιγά να νοιαζόμαστε λιγότερο. Οι εικόνες από πολέμους, καταστροφές και ανθρώπινη δυστυχία διαδέχονται η μία την άλλη. Κάτι αλλάζει σιγά σιγά μέσα μας. Στην αρχή σοκαριζόμαστε. Μετά κουραζόμαστε. Και στο τέλος παγώνουμε.
Πρόκειται για μια εμπειρία που πολλοί άνθρωποι αναγνωρίζουν στον εαυτό τους. Στην αρχή μιας μεγάλης κρίσης οι ειδήσεις μάς συγκλονίζουν. Νιώθουμε φόβο και θυμό. Με τον καιρό όμως η ένταση των συναισθημάτων μειώνεται. Η ψυχική μας αντίδραση ατονεί. Δεν σημαίνει ότι αδιαφορούμε. Σημαίνει ότι ο ψυχικός μας κόσμος αμύνεται.
Οι ψυχολόγοι έχουν δώσει όνομα σε αυτή τη συνθήκη. Την αποκαλούν κόπωση από τη συμπόνια (compassion fatigue). Το πρώτο ερώτημα που προκύπτει είναι αν αυτό το συναισθηματικό μούδιασμα σημαίνει ότι οι άνθρωποι γίνονται πιο αδιάφοροι. Στην πραγματικότητα όμως τα πράγματα είναι πιο σύνθετα.
Απάθεια ή εξάντληση από τη δυστυχία των άλλων;
Η «κόπωση από τη συμπόνια» δεν είναι το ίδιο με την απάθεια. Απάθεια είναι όταν κάποιος δεν νοιάζεται ή δεν ενδιαφέρεται. Η «κόπωση από τη συμπόνια» είναι σχεδόν το αντίθετο. Κάποιος νοιάστηκε τόσο πολύ και για τόσο καιρό, ώστε οι συναισθηματικοί του πόροι εξαντλήθηκαν.
Πρόκειται ουσιαστικά για μια κατάσταση συναισθηματικής κούρασης, η οποία προκύπτει από τη συνεχή έκθεση στη δυστυχία των άλλων. Για αυτό το φαινόμενο εμφανίζεται συχνά σε ανθρώπους με έντονη ενσυναίσθηση.
Σχετικό θέμα: Σύνδρομο κόπωσης συμπόνιας: Όταν οι γιατροί «καταρρέουν» από τον πόνο των ασθενών
Συχνά το βιώνουν επαγγελματίες που βρίσκονται καθημερινά αντιμέτωποι με δύσκολες ανθρώπινες ιστορίες, όπως νοσηλευτές και γιατροί, ψυχολόγοι και κοινωνικοί λειτουργοί. Μπορεί όμως να εμφανιστεί και σε δημοσιογράφους που καλύπτουν πολέμους ή καταστροφές, ακόμη και σε ανθρώπους οι οποίοι εκτίθενται συνεχώς σε τραυματικές ειδήσεις.
Η συναισθηματική αυτή εξάντληση μπορεί να οδηγήσει σε μια σειρά συμπτωμάτων. Συναισθηματικό πάγωμα, αίσθηση ότι δεν μπορούμε να κάνουμε τίποτα, αποστασιοποίηση και μείωση της ενσυναίσθησης.
Για αυτό πολλοί ψυχολόγοι επισημαίνουν κάτι που φαίνεται αντιφατικό. Η κόπωση από τη συμπόνια δεν προκύπτει από έλλειψη συμπόνιας αλλά από υπερβολική συμπόνια.
Η «κόπωση από τη συμπόνια»: όταν ο πόνος των άλλων μας εξαντλεί
Σύμφωνα με τον ορισμό της Αμερικανικής Ψυχολογικής Εταιρείας (APA), η «κόπωση από τη συμπόνια» είναι μια κατάσταση συναισθηματικής και σωματικής εξάντλησης που προκαλείται από τη συνεχή έκθεση στον πόνο και στο τραύμα των άλλων ανθρώπων. Όταν κάποιος βρίσκεται για μεγάλο χρονικό διάστημα σε ιστορίες δυστυχίας, ο ψυχισμός του μπορεί να αρχίσει να εξαντλείται. Η ενσυναίσθηση, που στην αρχή μπορεί να ήταν έντονη, σταδιακά μειώνεται.
Το φαινόμενο αυτό παρατηρήθηκε αρχικά σε επαγγέλματα φροντίδας. Νοσηλευτές, γιατροί, ψυχολόγοι και κοινωνικοί λειτουργοί διαπίστωναν ότι μετά από χρόνια συνεχούς επαφής με δύσκολες ανθρώπινες εμπειρίες ένιωθαν συναισθηματικά εξαντλημένοι. Παρότι συνέχιζαν να κάνουν τη δουλειά τους, η ψυχική τους αντοχή μειωνόταν. Κάποιοι μιλούσαν για ένα αίσθημα κενού ή για μια αδυναμία να συγκινηθούν όπως παλιά.
Σήμερα όμως η έννοια έχει επεκταθεί πολύ πέρα από αυτούς τους χώρους. Όπως έχει επισημάνει το περιοδικό Τάιμ (Time), στο άρθρο The Whole World Is at Risk for “Compassion Fatigue”, ο όρος χρησιμοποιείται πλέον για να περιγράψει την απάθεια που μπορεί να εμφανιστεί και στο ευρύ κοινό. Σε μια εποχή όπου οι άνθρωποι εκτίθενται καθημερινά σε εικόνες πολέμου, βίας και καταστροφών μέσω των ειδήσεων και των κοινωνικών δικτύων, η συναισθηματική εξάντληση, δεν αφορά μόνο στους επαγγελματίες της φροντίδας. Αφορά όλους όσοι παρακολουθούν τον κόσμο να υποφέρει.
Μας κουράζει ψυχικά η 24ωρη ροή ειδήσεων;
Η συνεχής ροή ειδήσεων παίζει σημαντικό ρόλο σε αυτό. Πριν από λίγες δεκαετίες οι άνθρωποι ενημερώνονταν κυρίως από μια εφημερίδα ή από το βραδινό δελτίο ειδήσεων. Σήμερα οι πληροφορίες φτάνουν ασταμάτητα στα κινητά τηλέφωνα και στους υπολογιστές. Κάθε στιγμή μπορεί να εμφανιστεί μια νέα εικόνα πολέμου, μια νέα τραγωδία, μια ακόμη ιστορία ανθρώπινης δυστυχίας.
Ο ανθρώπινος εγκέφαλος όμως δεν είναι φτιαγμένος για να επεξεργάζεται τόσο μεγάλες ποσότητες τραυματικών πληροφοριών. Όταν η έκθεση γίνεται συνεχής, ο ψυχισμός προσπαθεί να προστατευτεί. Το αποτέλεσμα είναι ένα είδος συναισθηματικής αποστασιοποίησης. Οι άνθρωποι εξακολουθούν να καταλαβαίνουν ότι κάτι τραγικό συμβαίνει, αλλά η συναισθηματική τους αντίδραση ατονεί.
Ενδιαφέρον φως σε αυτή τη διαδικασία ρίχνουν οι έρευνες των ψυχολόγων Ίζι Γκέινσμπεργκ (Izzy Gainsburg) και Τζούλια Λι Κάνινγχαμ (Julia Lee Cunningham). Οι δύο ερευνητές προσπάθησαν να καταλάβουν γιατί κάποιοι άνθρωποι φαίνεται να κουράζονται συναισθηματικά πιο γρήγορα από άλλους.
Στις μελέτες τους ζήτησαν από συμμετέχοντες να δουν εικόνες που απεικόνιζαν ασθένεια, πόλεμο και κακοποίηση ζώων και να περιγράψουν τα συναισθήματά τους. Τα αποτελέσματα έδειξαν μια ενδιαφέρουσα διαφορά. Οι άνθρωποι που πίστευαν ότι η συμπόνια κάποια στιγμή εξαντλείται κουράζονταν συναισθηματικά πιο γρήγορα. Αντίθετα, όσοι θεωρούσαν ότι η ανθρώπινη ικανότητα για συμπόνια δεν εξαντλείται τόσο εύκολα συνέχιζαν να δείχνουν την ίδια ενσυναίσθηση.
Σε μια άλλη έρευνα που πραγματοποιήθηκε κατά τη διάρκεια της πανδημίας, οι ίδιοι παρακολούθησαν περισσότερους από χίλιους ανθρώπους για τέσσερις μήνες. Εκείνοι που θεωρούσαν ότι η συμπόνια έχει όρια ένιωθαν με τον καιρό ότι νοιάζονται λιγότερο για τους άλλους και είχαν μικρότερο κίνητρο να βοηθήσουν. Αντίθετα, όσοι πίστευαν ότι η ανθρώπινη ικανότητα για συμπόνια δεν εξαντλείται τόσο εύκολα δεν εμφάνισαν μειωμένη ενσυναίσθηση.
Τα ευρήματα αυτά δείχνουν ότι η κόπωση από τη συμπόνια δεν εξαρτάται μόνο από την ποσότητα των τραγικών γεγονότων που βλέπουμε. Είναι σημαντικός ο τρόπος με τον οποίο αντιλαμβανόμαστε τις δικές μας ψυχικές αντοχές.
Ένα ανοιχτό ερώτημα
Παρά τις εξηγήσεις αυτές, το ερώτημα παραμένει ανοιχτό. Δεν υπήρξε ποτέ άλλη εποχή στην οποία να είμαστε τόσο ενημερωμένοι για τα τρομακτικά γεγονότα που συμβαίνουν καθημερινά σε όλο τον κόσμο. Ωστόσο, μπροστά σε τόσο τρόμο υπάρχει άραγε ο κίνδυνος να συνηθίσουμε στη δυστυχία του κόσμου και να στεγνώσουμε ψυχικά απέναντι στον πόνο των άλλων; Και έχει σημασία εάν συμβεί αυτό;
www.ertnews.gr
