Δύο είναι τα συμβάντα τα οποία έπαιξαν και εξακολουθούν να παίζουν καθοριστικό ρόλο για να τεθεί εκ νέου το ζήτημα μιας νέας αρχιτεκτονικής της ΕΕ. Το ένα είναι το τέλος του ιστορικού παραδείγματος της παγκοσμιοποίησης και του πολιτικοοικονομικού συστήματος του νεοφιλελευθερισμού και το άλλο είναι οι δυσλειτουργίες που έχουν εμφανιστεί στις διατλαντικές σχέσεις. Το δεύτερο είναι απότοκος συνέπεια του πρώτου.
Η Ευρώπη στο πραγματολογικό πλαίσιο του εξευρωπαϊσμού της και εκσυγχρονισμού της μεταπολεμικά, θεσμοθετήθηκε ως Ευρωπαϊκή Ενωση και ως Ευρωζώνη. Υπήρξε το θεσμικό διακρατικό δημιούργημα των δύο παραγόντων, του οποίους ανέφερα.
Η ιδεολογικο-πολιτικο-οικονομική συνθήκη του νεοφιλελευθερισμού και η διεθνής συνεργασία της Αμερικής με την Ευρώπη στον παγκοσμιοποιημένο κόσμο διαμόρφωσαν τις συνθήκες για να θεμελιωθεί και να λειτουργήσει η Ευρωπαϊκή Ενωση όπως την ξέραμε μέχρι σήμερα. Τα πράγματα όμως άλλαξαν ριζικά και οι φωνές για μια νέα μεταβατική (;) εποχή πολλαπλασιάζονται. Μέχρι τώρα δεν έχει αποσαφηνιστεί εάν η εποχή στην οποία ζούμε θα είναι μια νέα ιστορική φάση ή θα αποκρυσταλλωθεί ως ρήξη με το παρελθόν.
Ερωτήματα όπως ποιος είναι ο ρόλος της πολιτικής σήμερα ή ποιο είναι το status της οικονομίας και ποιος λαμβάνει τις αποφάσεις για το μέλλον της ανθρωπότητας επαναδιατυπώνονται. Από τις απαντήσεις που θα δοθούν σ’ αυτά τα ερωτήματα θα εξαρτηθεί τελικά το νέο θεσμικό οικοδόμημα της ΕΕ. Οι συζητήσεις και οι διαβουλεύσεις για τον θεσμικό επαναπροσδιορισμό της ΕΕ ως πολιτικοοικονομικής οντότητας στον νέο κόσμο ξανάρχισαν.
Οι διαβουλεύσεις αυτές και οι σχετικές πρωτοβουλίες μπορούν να χωριστούν σε δύο κατηγορίες: σ’ αυτές που διεξάγονται στους κύκλους της πολιτικής και σ’ αυτές που διατυπώνονται ως προτάσεις και σχέδια στο επίπεδο της επιστήμης και του στοχασμού.
Είναι χαρακτηριστικό ότι η συζήτηση για την ομοσπονδιοποίηση των κρατών – μελών της ΕΕ διακόπηκε κατά τις δύο πρώτες δεκαετίες του εικοστού πρώτου αιώνα. Είναι επίσης χαρακτηριστικό ότι ο εμπνευστής και πνευματικός πατέρας της Ευρώπης ως πολιτικής ένωσης, ο Jürgen Habermas, έγραψε το βιβλίο του με τον τίτλο «Αχ Ευρώπη» (Ach Europa) το έτος 2008. Μπροστά στις προκλήσεις του καιρού μας η ΕΕ καλείται να ανασυσταθεί, να ανακατασκευαστεί και να παίξει πρωταγωνιστικό ρόλο στη νέα πολιτική κατάσταση της πλανητικής εποχής μας. Αλλά πώς μπορεί να επιτευχθεί κάτι τέτοιο;
Εχουν αρχίσει ήδη στους κύκλους των ευρωπαίων πολιτικών να διατυπώνονται οι πρώτες ιδέες, οι πρώτοι σχεδιασμοί της νέας αρχιτεκτονικής. Στόχος τους είναι να θεσμοθετηθεί μια ισχυρή Ευρώπη, η οποία μπορεί να ανταγωνιστεί την Αμερική, την Κίνα, την Ινδία, τη Ρωσία και τις άλλες παγκόσμιες δυνάμεις. Οι σχετικές προτάσεις χωρίζονται σε τρεις κατηγορίες. Τις αναφέρω χωρίς καμιά ιεράρχηση ή αξιολόγηση. Στην πρώτη κατηγορία εντάσσεται το σχέδιο της Ευρώπης ως ομοσπονδίας.
Ο Μάριο Ντράγκι (πρώην πρωθυπουργός της Ιταλίας και πρώην επικεφαλής της ΕΚΤ) στην ομιλία του κατά την αναγόρευσή του σε επίτιμο διδάκτορα στο βελγικό πανεπιστήμιο Λούβεν διακήρυξε με πολιτική τόλμη και αποφασιστικότητα την ανάγκη να μετασχηματιστεί η Ευρώπη σε ομοσπονδία. Επί λέξει τόνισε: «Οπου ήδη (η ΕΕ) έχει ομοσπονδιοποιηθεί στο εμπόριο, τον ανταγωνισμό, την ενιαία αγορά, τη νομισματική πολιτική, γίνεται σεβαστή ως δύναμη και διαπραγματεύεται ως ενιαία οντότητα. Οπου δεν το έχει κάνει – στην άμυνα, τη βιομηχανική πολιτική, τις εξωτερικές υποθέσεις –, αντιμετωπίζεται ως ένα ρευστό σύνολο μεσαίου μεγέθους κρατών».
Στη δεύτερη κατηγορία ανήκει ο πολιτικός προβληματισμός που διατυπώθηκε από τον γερμανό αντικαγκελάριο Lars Klingbeil (είναι και ο υπουργός των Οικονομικών) σε εκδήλωση που διοργάνωσε η εφημερίδα «Die Welt». Σύμφωνα με την πρόταση του Klingbeil, η ΕΕ θα απαντήσει στις προσκλήσεις της εποχής μας εάν οι έξι ισχυρότερες οικονομίες της ΕΕ (δηλ. η Γερμανία, η Γαλλία, η Ιταλία, η Πολωνία, η Ισπανία και η Ολλανδία) σχηματίσουν ένα μπλοκ ισχύος. Η ομάδα αυτή των κρατών θα κινεί τα νήματα και θα λαμβάνει τις αποφάσεις.
Τέλος, σε μια τρίτη κατηγορία προβληματισμών εντάσσονται οι ιδέες για τη σύσταση ενός «υπερκράτους» (Superstaat) ως πολιτικού διευθυντηρίου. Στη βιβλιογραφία η ιδέα αυτή είναι γνωστή και ως υπερεθνικό πολιτικό καθεστώς (transnationale Politikregime). Δημιουργία διακρατικών θεσμικών οργάνων για την επίλυση των προβλημάτων χωρίς αναφορές στα εθνικά κράτη.
