Πώς μύριζαν οι παλιές βιβλιοθήκες; Τι μυρωδιές ανέπνεαν οι πολεμιστές στο πεδίο της μάχης του Βατερλώ; Συχνά μαθαίνουμε για το παρελθόν μέσα από εικόνες- ελαιογραφίες, φωτογραφίες, βιβλία, κτίρια, αντικείμενα πίσω από προθήκες. Κάποιες φορές αγγίζουμε ιστορικά αντικείμενα ή ακούμε ηχογραφήσεις. Σπάνια όμως χρησιμοποιούμε την όσφρηση– την αρχαιότερη και πιο πρωτόγονη αίσθησή μας για την κατανόηση του περιβάλλοντος- για να βιώσουμε το μακρινό παρελθόν.
Χωρίς την πρόσβαση στις μυρωδιές της εκάστοτε εποχής, «χάνεται εκείνη η οικειότητα που προσφέρει η όσφρηση στην αλληλεπίδρασή μας με τα αντικείμενα», εξηγεί ο αναλυτικός χημικός Ματίγια Στρλιτς.
Ως επικεφαλής επιστήμονας του Εργαστηρίου Επιστήμης Πολιτιστικής Κληρονομιάς στο Πανεπιστήμιο της Λιουμπλιάνας στη Σλοβενία και πρώην αναπληρωτής διευθυντής του Ινστιτούτου Βιώσιμης Κληρονομιάς στο University College London, έχει αφιερώσει την καριέρα του στη διεπιστημονική έρευνα της επιστήμης της πολιτιστικής κληρονομιάς, με ιδιαίτερη έμφαση στη διατήρηση και ανακατασκευή πολιτισμικά σημαντικών οσμών.
Η προσθήκη ανακατασκευασμένων οσμών μπορεί να εμπλουτίσουν ουσιαστικά την εμπειρία των επισκεπτών σε μουσεία και γκαλερί, υποστηρίζει η Ίνγκερ Λίμανς, πολιτισμική ιστορικός στη Βασιλική Ολλανδική Ακαδημία Τεχνών και Επιστημών. Η όσφρηση μπορεί να κάνει την εμπειρία πιο προσιτή και φιλόξενη, ιδιαίτερα για επισκέπτες που δεν είναι εξοικειωμένοι με τα μουσεία.
Παρά τη δυναμική τους να εμπλουτίσουν την κατανόηση της ιστορίας και της τέχνης, οι οσμές σπάνια διατηρούνται με την ίδια φροντίδα όπως τα κτίρια ή τα αρχαιολογικά ευρήματα. Μια μικρή ομάδα ερευνητών, ανάμεσά τους οι Στρλιτς και Λίμανς, προσπαθεί να το αλλάξει αυτό, συνδυάζοντας χημεία, εθνογραφία, ιστορία και άλλες επιστήμες, για να τεκμηριώσουν και να διαφυλάξουν την οσφρητική κληρονομιά.
Ορισμένα έργα στοχεύουν στη διάσωση μιας αγαπημένης μυρωδιάς πριν χαθεί. Κατά τον σχεδιασμό της ανακαίνισης της βιβλιοθήκης του Καθεδρικού Ναού του Αγίου Παύλου στο Λονδίνο, ο Στρλιτς και η συνάδελφός του στο UCL, Σεσίλια Μπεμπίμπρε, κατέγραψαν τη μοναδική οσμή της ιστορικής βιβλιοθήκης. Η ομάδα ανέλυσε πρώτα τις χημικές ουσίες που αναδύονταν από τη συλλογή των βιβλίων που φιλοξενεί- τα οποία χρονολογούνται από τον 12ο αιώνα- και από τα έπιπλα του χώρου, τα οποία έχουν αλλάξει ελάχιστα από το 1709. Στη συνέχεια, χρησιμοποίησε μια διαδικασία που ονομάζεται αέρια χρωματογραφία-φασματομετρία μάζας, η οποία βοηθά στον διαχωρισμό, την αναγνώριση και τον ποσοτικό προσδιορισμό πτητικών οργανικών ενώσεων, προκειμένου να εξετάσει δείγματα αέρα που είχε συλλέξει στη βιβλιοθήκη.
Για να περιορίσουν τον κατάλογο των ενώσεων που εντόπισε το φασματόμετρο μάζας σε εκείνες που είναι αντιληπτές από τον άνθρωπο, οι ερευνητές προσκάλεσαν επτά άτομα χωρίς ειδική εκπαίδευση στην όσφρηση και τους ζήτησαν να περιγράψουν τη μυρωδιά της βιβλιοθήκης χρησιμοποιώντας μια λίστα 21 κοινών επίθετων για τις οσμές. Η λίστα περιλάμβανε λέξεις όπως «πράσινο» και «λιπαρό», τις οποίες χρησιμοποιούν συχνά οι άνθρωποι για να περιγράψουν τη μυρωδιά της χημικής ουσίας εξανάλη, και «αμύγδαλο» που σχετίζεται με τη βενζαλδεΰδη. Και οι δύο ενώσεις απελευθερώνονται από το χαρτί καθώς αυτό αποικοδομείται. Οι εθελοντές κλήθηκαν επίσης να προσθέσουν τυχόν δικές τους περιγραφές.
Μία λέξη που χρησιμοποίησαν όλοι οι συμμετέχοντες για να περιγράψουν τη βιβλιοθήκη ήταν «ξυλώδης», ενώ άλλα συχνά επίθετα ήταν «καπνιστή» και «γήινη. Αυτές οι περιγραφές μπορούν να αποδειχθούν πολύτιμες για τους συντηρητές, καθώς το παλιό χαρτί με υψηλή οξύτητα τείνει να αποπνέει πιο γλυκές οσμές.
Στη συνέχεια, οι ερευνητές αντιστοίχισαν τις περιγραφές με τις υποκείμενες χημικές ενώσεις για να δημιουργήσουν μια «συνταγή» της μυρωδιάς της βιβλιοθήκης. Αυτές οι συνταγές δημοσιεύονται και αποθηκεύονται ψηφιακά, ώστε ένας χημικός θα μπορούσε θεωρητικά να αναπαραγάγει τη μυρωδιά παλιών βιβλίων ακόμη και αιώνες αργότερα- ακόμη κι αν στο μέλλον δεν υπάρχουν φυσικές βιβλιοθήκες.
Πώς μύριζαν οι μούμιες;
Η έρευνα στον καθεδρικό ναό του Αγίου Παύλου, που ολοκληρώθηκε το 2016, έδειξε ότι είναι δυνατό να αποτυπωθούν μυρωδιές από χιλιάδες χρόνια πριν. Το 2025, ο Στρλικ συνεργάστηκε με επιστήμονες από την Αίγυπτο, τη Σλοβενία, την Πολωνία και το Ηνωμένο Βασίλειο, στη μελέτη αιγυπτιακών μουμιών. Ο στόχος ήταν να κατανοήσουν τη διαδικασία της μουμιοποίησης και να αναδημιουργήσουν ένα άρωμα που θα είναι διαθέσιμο στους επισκέπτες του Αιγυπτιακού Μουσείου στο Κάιρο από το 2026 και μετά.
Για να συλλάβουν αυτές τις χημικές ουσίες, οι ερευνητές εξήγαγαν δείγματα αέρα από τις σαρκοφάγους, τα διαχώρισαν σε μεμονωμένες ενώσεις με αέριο χρωματογράφο και τα ταυτοποίησαν με φασματογράφο μάζας. Στη συνέχεια, μια ομάδα οκτώ επιστημόνων- όλοι εκπαιδευμένοι στην αναγνώριση της μυρωδιάς των υλικών μουμιοποίησης- αξιολόγησε τις μυρωδιές των δειγμάτων ως προς την ποιότητα, την ένταση και την ευχάριστη αίσθηση που προκαλούσαν. Αφού ανέλυσαν κάθε δείγμα ξεχωριστά, οι ερευνητές διαπίστωσαν ότι οι μυρωδιές των μουμιών χαρακτηρίζονταν ως ξυλώδεις, πικάντικες και γλυκές. Αυτά τα οσφρητικά προφίλ βοηθούν στον εντοπισμό του βαθμού φθοράς των σωμάτων, καθώς και των υλικών που χρησιμοποιήθηκαν στην ταρίχευση- όπως έλαια κωνοφόρων, λιβάνι, μύρο και κανέλα- αλλά και μεταγενέστερων ουσιών συντήρησης.
«Το τυφλό κορίτσι»
Η ιστορικός Κριστίνα Μπράντστριτ δημιούργησε δύο αρώματα για τον πίνακα του Τζον Έβερετ Μιλέ «Το τυφλό κορίτσι» (1856) σε συνεργασία με τον Ισπανό αρωματοποιό Γκρεγκόριο Σόλα για μια έκθεση Προραφαηλιτών ζωγράφων, η οποία φιλοξενήθηκε στο Barber Institute of Fine Arts και στην Watts Gallery στο Ηνωμένο Βασίλειο από τα τέλη του 2024 έως τα τέλη του 2025.
Το πρώτο άρωμα αποτύπωνε τη μυρωδιά του ουράνιου τόξου που βρίσκεται στο βάθος του πίνακα, το οποίο οι Βικτωριανοί φαντάζονταν ως «τη μυρωδιά του φρέσκου βρεγμένου γρασιδιού και των λουλουδιών όταν βγαίνει ο ήλιος μετά από μια καταιγίδα», λέει η Μπράντστριτ- αυτό που σήμερα θα περιγράφαμε ως «πετριχώρ ή πετριχώρας».
Το δεύτερο άρωμα απέδιδε τη μυρωδιά του μάλλινου μαντηλιού της μεγαλύτερης κοπέλας, το οποίο η μικρότερη κοπέλα μυρίζει καθώς κοιτάζει προς το ουράνιο τόξο. Ενώ το μάλλινο και βαμβακερό ύφασμα που παραπέμπει στις βικτωριανές στολές των πτωχοκομείων είναι ένα σημάδι της φτώχειας των κοριτσιών, «έχει να κάνει και με την άνεση», λέει η ιστορικός. «Είναι άστεγες, αλλά το τυφλό κορίτσι αποτελεί το ‘σπίτι’ της μικρότερης αδερφής της γιατί είναι μαζί. Μας θύμισε τη μούχλα που έβγαζε μια παλιά παπλωματοθήκη», προσθέτει.
Πώς μύριζε η Κόλαση;
Αν και τα παλιά αντικείμενα προσφέρουν μια καλή βάση για οσφρητική ανάλυση, πολλές ιστορικές μυρωδιές δεν έχουν διατηρηθεί φυσικά. Για να τις αναδημιουργήσουν, οι ερευνητές βασίζονται σε αρχειακά έγγραφα και, σε κάποιο βαθμό, στη δημιουργική τους ερμηνεία. Αυτό ακριβώς έκανε ένα ευρωπαϊκό πρόγραμμα για την οσφρητική κληρονομιά, το Odeuropa, για μια σειρά ιστορικών γεγονότων, τοποθεσιών και ακόμη και ιδεών, όπως η μάχη του Βατερλώ και τα κανάλια του Άμστερνταμ του 17ου αιώνα. Η ομάδα κατάφερε να αναπαράγει ακόμη και τη μυρωδιά της χριστιανικής «κόλασης», όπως την περιγράφουν κηρύγματα του 16ου αιώνα, με νότες θείου και θειάφι. Όπως αναφέρουν οι ερευνητές, μύριζε σαν να είχαν πεθάνει εκατομμύρια σκύλοι.
Για την ανασύσταση σύνθετων «οσφρητικών τοπίων», οι ερευνητές αντλούν αναφορές από αρχεία κειμένων και εικόνων.
«Ψάχνουμε για μάρτυρες της όσφρησης, ανθρώπους που περιγράφουν αυτές τις μυρωδιές. Αλλά εξετάζουμε και τα συστατικά αυτού του αρωματικού τοπίου, όπως αρχιτεκτονικές περιγραφές που αναφέρουν τα υλικά κατασκευής» αναφέρει η ιστορικός.
Για να επιταχύνει το έργο, η Odeuropa δημιούργησε μια βάση δεδομένων με τη βοήθεια της τεχνητής νοημοσύνης που περιλαμβάνει περισσότερες από 2,5 εκατομμύρια ιστορικές αναφορές σε μυρωδιές, οι οποίες έχουν αντληθεί από 43.000 εικόνες και 167.000 ιστορικά κείμενα που έχουν δημοσιευτεί σε επτά ευρωπαϊκές γλώσσες. Όταν πρέπει να ανακατασκευάσουν ένα άρωμα με βάση αυτά τα δεδομένα, οι ερευνητές της Odeuropa συντάσσουν μια λεπτομερή περίληψη στην οποία περιγράφουν τα σχετικά συστατικά της μυρωδιάς καθώς και την ιστορία πίσω από αυτήν. Σε συνεργασία με μια εταιρεία αρωμάτων, δοκιμάζουν διαφορετικές εκδοχές των οσμών με πολλαπλές μεθόδους- από τυφλές δοκιμές με εθελοντές, έως αναλύσεις από επιμελητές, ακαδημαϊκούς και ειδικούς στα αρώματα.
Η αντίληψη της οσμής είναι εγγενώς υποκειμενική και εξαρτάται από τη βιολογία, την εμπειρία και τον πολιτισμό, εξηγεί η νευροεπιστήμονας Γκιουλτσέ Ναζλί Ντικετσλίγκιλ, από το Πανεπιστήμιο της Πενσυλβάνια, και κύρια συγγραφέας της ετήσιας ανασκόπησης του 2024 για την ανθρώπινη όσφρηση στην επιστημονική επιθεώρηση Annual Review of Psychology.
Η όσφρηση έχει προτεραιότητα πρόσβασης σε περιοχές του εγκεφάλου όπως η αμυγδαλή και ο ιππόκαμπος, που είναι βασικές για την επεξεργασία των συναισθημάτων και της μνήμης, σημειώνει η επιστήμονας. Αυτό σημαίνει ότι οι αναμνήσεις που προκαλούνται από τις μυρωδιές τείνουν να είναι ιδιαίτερα ζωντανές και συναισθηματικά σημαντικές.
Η ιστορικός τέχνης Κριστίνα Μπράντστριτ συνεργάστηκε πρόσφατα με τον διάσημο Ισπανό αρωματοποιό Γκρεγκόριο Σόλα για να δημιουργήσει τρία αρώματα που συνοδεύουν δύο πίνακες ζωγραφικής στην έκθεση των Προραφαηλιτών ζωγράφων. Το 2022, το Μουσείο Πράδο στη Μαδρίτη δημιούργησε δέκα αρώματα για να πλαισιώσει τον πίνακα του Γιαν Μπρίγκελ του πρεσβύτερου με τίτλο «Η αίσθηση της όσφρησης» και διαπίστωσε ότι οι επισκέπτες παρέμεναν μπροστά στο έργο περίπου 13 λεπτά, αντί για μόλις 32 δευτερόλεπτα κατά μέσο όρο.
Μουσεία και γκαλερί σε όλο τον κόσμο λαμβάνουν υπόψη το αυξημένο ενδιαφέρον των επισκεπτών και ενσωματώνουν όλο και περισσότερο τις μυρωδιές στις εκθέσεις τους.
«Όταν οι επισκέπτες αρχίζουν να μυρίζουν, αμέσως ξεκινούν να συνομιλούν μεταξύ τους, ανταλλάσσοντας τις αναμνήσεις, τα συναισθήματα και τις γνώσεις τους για τα αρώματα. Είναι μια πραγματικά ανοιχτή συζήτηση που προκαλείς στον χώρο του μουσείου» καταλήγει η Λίμανς.
Πηγή: Knowable Magazine
www.ertnews.gr
