«Είναι δυνατόν να υποδύεται την Ωραία Ελένη μια μαύρη ηθοποιός;». Το νέο ερώτημα που διχάζει το Διαδίκτυο μπορεί τυπικά να είναι «φρέσκο», καθώς διατυπώθηκε τις τελευταίες ημέρες με αφορμή τη νέα πολυαναμενόμενη κινηματογραφική μεταφορά της «Οδύσσειας» με την υπογραφή του οσκαρικού Κρίστοφερ Νόλαν. Στην ουσία του, ωστόσο, δεν αποτελεί παρά την επανάληψη του ίδιου έργου, η οποία πυροδοτείται κάθε φορά κι από μια διαφορετική αφορμή.
Ολα ξεκίνησαν όταν διέρρευσε η πληροφορία ότι η βραβευμένη με Οσκαρ Λουπίτα Νιόνγκο έχει υποδυθεί την Ωραία Ελένη στην ταινία που έχει προϋπολογισμό 250 εκατ. δολαρίων και αναμένεται να κάνει πρεμιέρα στις 17 Ιουλίου 2026. Και πως βρέθηκε στα ίδια πλατό μαζί με τον Ματ Ντέιμον που υποδύεται τον Οδυσσέα, την Αν Χάθαγουεϊ, η οποία κρατά τον ρόλο της Πηνελόπης, και τον Τομ Χόλαντ που εμφανίζεται ως Τηλέμαχος.
Βολές εναντίον του σκηνοθέτη
Σε λίγες ώρες το Χ «πήρε φωτιά». Οι χρήστες υποστήριζαν πως η Ελένη ήταν λευκή και ξανθιά και πως μια τέτοια επιλογή αποτελεί προσβολή προς τον Ομηρο. Και όσο οι υποστηρικτές του ποιητή πολλαπλασίαζαν τις βολές τους έναντι του σκηνοθέτη και των επιλογών του, η ανάρτηση του ιδιοκτήτη της πλατφόρμας Ιλον Μασκ – «Ο Κρις Νόλαν έχει χάσει την ακεραιότητά του» – υπήρξε αρκετή ώστε μια επιλογή ηθοποιού να εξελιχθεί σε οξεία πολιτισμική σύγκρουση.
Στο ένα στρατόπεδο, εκείνοι που θεωρούν ότι ο Ομηρος μπορεί να μη δίνει ακριβή περιγραφή της Ελένης, ώστε να μην περιορίσει τη φαντασία των ακροατών του έπους να την πλάσουν με βάση τα δικά τους πρότυπα ομορφιάς, ωστόσο το ένα από τα τέσσερα επίθετα που χρησιμοποιεί όταν αναφέρεται σε αυτή (καλλίκομος, καλλιπάρηος, λευκώλενος και τανύπεπλος, δηλαδή με ωραία μαλλιά και πρόσωπο, λευκά χέρια και καλοντυμένη) δεν αφήνει περιθώρια για τη φυλετική της καταγωγή.
Στον αντίποδα, εκείνοι που υποστηρίζουν ότι η Ελένη είναι ένα μυθικό πρόσωπο και από τη στιγμή που δεν υπάρχει ιστορική απόδειξη για την ύπαρξή της, δεν μπορεί να υπάρχουν και περιορισμοί στην εμφάνισή της.
Υπάρχουν δύο λεπτομέρειες που, αν και πέρασαν στα «ψιλά», ωστόσο είναι εξαιρετικά ενδιαφέρουσες. Η πρώτη είναι ότι η μάχη μαίνεται χωρίς να έχει επιβεβαιωθεί επισήμως ότι η συγκεκριμένη ηθοποιός ερμηνεύει τον επίμαχο ρόλο, ενώ υπάρχει και μια δεύτερη διαρροή που τη θέλει να υποδύεται την Κλυταιμνήστρα, ενδεχόμενο που δεν έχει προβληματίσει, όπως φαίνεται, τους υποψήφιους θεατές. Να σημειώσουμε, δε, ότι πριν από έναν χρόνο είχαν κυκλοφορήσει φήμες που ήθελαν την πολυβραβευμένη κενυάτισσα ηθοποιό να εμφανίζεται ως θεά Αθηνά στην ίδια ταινία, οι οποίες επίσης δεν επιβεβαιώθηκαν.
«Επικές» μάχες
Κι αν η «Οδύσσεια» εκ φύσεως δικαιολογείται να προκαλεί «επικές» μάχες, ανάλογες αντιπαραθέσεις συμβαίνουν κάθε φορά που ένας μαύρος ηθοποιός καλείται να υποδυθεί έναν ήρωα που, είτε παραδοσιακά, είτε επειδή έτσι τον περιγράφει ο συγγραφέας – δημιουργός του, είτε επειδή υπήρξε ιστορικό πρόσωπο και γνωρίζουμε την εικόνα του, θα αναμενόταν να είναι λευκός.
Μία από τις πρόσφατες περιπτώσεις αφορούσε την Κλεοπάτρα. Στη σειρά του Netflix «Βασίλισσα Κλεοπάτρα» (2023) τον επώνυμο ρόλο υποδυόταν η κατά το ήμισυ Τζαμαϊκανή Αντέλ Τζέιμς, προκαλώντας θύελλα αντιδράσεων. H σειρά κατέγραψε ιστορικό χαμηλό αποδοχής κοινού (3%) για την πλατφόρμα, ενώ η αιγυπτιακή κυβέρνηση καταδίκασε ανοιχτά το ντοκιμαντέρ, κάνοντας λόγο για παραποίηση της αιγυπτιακής ιστορίας.
Η Ράκι Αγιόλα με καταγωγή από τη Σιέρα Λεόνε και τη Νιγηρία επιλέχθηκε για να υποδυθεί την Περσεφόνη στη σειρά «KAOS» (2024), που δεν γνώρισε μεγάλη επιτυχία στο Netflix, εξού και δεν υπήρξε δεύτερος κύκλος.
Το 2018 ο μαύρος ηθοποιός Ντέιβιντ Γκιάσι υποδύθηκε τον Αχιλλέα στη σειρά του BBC «Τροία: η πτώση μιας πόλης», ενώ στον ρόλο του Δία εμφανιζόταν ο νιγηριανής καταγωγής Χακίμ Κάε-Καζίμ. Και οι δύο επιλογές προκάλεσαν αντιδράσεις.
Ιστορικά πρόσωπα και ηρωίδες παραμυθιών
Και μπορεί οι σκηνοθέτες να επιχειρούν να πειραματιστούν σχετικά με το πώς θα απεικονίσουν ορισμένους θεούς και ήρωες της ελληνικής μυθολογίας. Διαφορετικά από όσα μαρτυρούν οι ιστορικές πηγές, όμως, έχουν παρουσιαστεί και ιστορικά πρόσωπα, όπως η Αννα Μπολέιν, η οποία στην τηλεοπτική σειρά του Channel 5 (2021) εμφανίστηκε ως μαύρη καθώς την ερμήνευσε η τζαμαϊκανής καταγωγής ηθοποιός Τζόνι Τέρνερ Σμιθ. Επίσης ηρωίδες παραμυθιών, το όνομα των οποίων δεν αφήνει περιθώριο αμφισβήτησης της εικόνας τους, όπως είναι η Χιονάτη, μέχρι που ο Μαρκ Γουέμπ (2025) επέλεξε την κατά το ήμισυ Νιγηριανή Ρέιτσελ Αν Ζέγκλερ για να υποδυθεί τη γνωστή ηρωίδα του παραμυθιού, της οποίας η μαμά ευχήθηκε να γεννηθεί «λευκή σαν το χιόνι», σύμφωνα με τους αδελφούς Γκριμ που πρωτοδημοσίευσαν τη γερμανική ιστορία.
