Ενα πλατύ χαμόγελο στο πρόσωπο του Μιχάλη Τιβέριου μαρτυρούσε την ανακούφισή του. Ολα είχαν πάει καλά στην τελετή της προηγούμενης βραδιάς κι είχε πλέον παραδώσει την προεδρία της Ακαδημίας Αθηνών στον διάδοχό του Νικηφόρο Διαμαντούρο. Μια χρονιά πολύ απαιτητική, φορτωμένη με άγχος και υποχρεώσεις, που δεν του άφησε περιθώριο να ασχοληθεί με όσα αγαπά, όπως λέει, είχε μόλις τελειώσει.
Καθόμαστε στο ίδιο εστιατόριο και σχεδόν στο ίδιο τραπέζι, όπως πριν από επτά χρόνια, όταν είχαμε συναντηθεί για μια ανάλογη συνέντευξη. Στο μεταξύ έχουν αλλάξει πολλά: έχει αναγορευθεί πρόεδρος της Ακαδημίας Αθηνών. Ο σταθμός Βενιζέλου του μετρό Θεσσαλονίκης – για τον οποίο δέχθηκε πολλά πυρά ως σύμβουλος της Αττικό Μετρό – λειτουργεί και τυγχάνει θετικών σχολίων από τους επισκέπτες. Ο πλανήτης έχει περάσει τη δοκιμασία μιας πανδημίας. Και τώρα δοκιμάζεται εκ νέου με τον παραλογισμό που συνοδεύει τη δεύτερη προεδρία Τραμπ.
«Επαθα σοκ όταν διάβασα προ ημερών στην εφημερίδα σας ότι απαγορεύτηκε η διδασκαλία του Πλάτωνα σε ένα αμερικανικό πανεπιστήμιο. Είναι τρομακτικό αν αναλογιστεί κάποιος ότι λογοκρίνεται η διάδοση της αρχαίας ελληνικής γραμματείας στη χώρα που θεωρείται ως η καρδιά του καπιταλισμού και της δημοκρατίας. Ολα αυτά μου θυμίζουν απαγορεύσεις ακραίων καθεστώτων, όπου καίγονταν τα βιβλία και τα έργα τέχνης», λέει και η ένταση στη φωνή του μαρτυρά την ανησυχία του.
«Πολλοί λένε ότι πρόκειται για φαινόμενα αντίστοιχα του μακαρθισμού, αλλά όσα συμβαίνουν σήμερα δεν έχουν καμία σχέση. Ο μακαρθισμός αφορούσε ξεκάθαρα την πολιτική ιδεολογία. Εδώ όμως μιλάμε για κάτι άλλο. Εχει πάψει να ισχύει το διεθνές δίκαιο. Δείτε τι έγινε στη Βενεζουέλα, τι γίνεται με τη Γροιλανδία. Υπάρχει πλέον μόνο το δίκαιο του ισχυρού. Είναι ασύλληπτο», συνεχίζει. Ο σερβιτόρος επιχειρεί να πλησιάσει για την παραγγελία, αλλά αντιλαμβάνεται πως η στιγμή δεν είναι κατάλληλη, καθώς προλαβαίνει να ακούσει την ερώτηση σχετικά με το αν ισχύει η αίσθηση που δημιουργεί η παρούσα διεθνής συγκυρία, ότι δηλαδή η Ιστορία επαναλαμβάνεται.
«Οχι με τον ίδιο τρόπο, αλλά με κοινά μοτίβα. Η διαφορά σήμερα είναι ότι ο κυρίαρχος της παγκόσμιας ισχύος δεν είναι πολιτικός. Είναι επιχειρηματίας. Και αυτό δεν έχει ιστορικό προηγούμενο. Και επειδή σκέφτεται πρώτα το κέρδος, πιστεύω ότι δεν θα φτάσουμε σε έναν Γ’ Παγκόσμιο Πόλεμο, αλλά θα μοιραστεί ο κόσμος από τις ΗΠΑ, την Κίνα και τη Ρωσία με εναλλακτικούς τρόπους. Για τον ρόλο της Ευρώπης δεν συζητάμε. Παρόλο που πιστεύω ακράδαντα στην αναγκαιότητά της και είμαι ένθερμος υποστηρικτής της, είναι ξεκάθαρο ότι είναι ο ασθενής αυτής της κρίσης. Εχει απογυμνωθεί πλήρως και εξαρτάται από τους Αμερικανούς, στρατιωτικά και πολιτικά. Ζούμε πια στον νόμο της ζούγκλας. Το μεγάλο ψάρι τρώει το μικρό».
Η διακοπή είναι απαραίτητη πλέον για να δοθεί η παραγγελία και ο ευγενικός σερβιτόρος ζητεί διευκρίνιση, καθώς ο εξ Ανδρου ορμώμενος Μιχάλης Τιβέριος έχει υιοθετήσει πλήρως την ταυτότητα του Θεσσαλονικιού, όπου ζει εδώ και έξι δεκαετίες, οπότε ζητεί «λαχανοσαρμάδες» και όχι «λαχανοντολμάδες», όπως γράφει ο κατάλογος.
Ευκαιρία για να αλλάξει σελίδα η συζήτηση και να περάσει στο θέμα της θητείας του ως προέδρου της Ακαδημίας τη χρονιά που μόλις έφυγε. «Από τα θαύματα του Σύμπαντος και τον αστροφυσικό Σταμάτη Κριμιζή τα ηνία πέρασαν σε έναν αρχαιολόγο που καταπιάνεται με όσα κρύβονται κάτω από το χώμα…». Πριν προλάβω να ολοκληρώσω τη φράση, με προλαβαίνει η αντίδρασή του. «Και ως αρχαιολόγος άρχισα να ανοίγω τα συρτάρια και τους φωριαμούς που υπήρχαν στο γραφείο μου, τα οποία δεν είχε ως τώρα κανείς την περιέργεια να ανοίξει. Το αποτέλεσμα ήταν να βρεθώ μπροστά σε θησαυρούς, ορισμένοι από τους οποίους θα παρουσιαστούν για πρώτη φορά σε έκθεση που ετοιμάζει η Ακαδημία Αθηνών στη Βουλή των Ελλήνων, το φθινόπωρο του 2026, με αφορμή τη συμπλήρωση 100 ετών λειτουργίας της».
Η «ανασκαφή» έφερε στο φως ένα τυλιγμένο πακέτο που μέσα του βρισκόταν ένα ολοκέντητο χειροποίητο μεγάλων διαστάσεων τραπεζομάντιλο, στο οποίο ο Μιχάλης Τιβέριος αναγνώρισε σκηνές από τον Ιππόδρομο της Κωνσταντινούπολης και τις μορφές του Παναγιώτη Αριστόφρονος (του αρχιτέκονα και παθιασμένου θαυμαστή του Πλάτωνα που χρηματοδότησε τις ανασκαφές στον σημερινό αρχαιολογικό χώρο της Ακαδημίας Πλάτωνος) και της συζύγου του Ιωάννας Καζούλη με τον τρόπο που απεικονίζονται ο Ιουστινιανός και η Θεοδώρα στα περίφημα ψηφιδωτά της Ραβέννας. «Βρισκόταν στην Ακαδημία περίπου από το 1960 για να δημοπρατηθεί μαζί με άλλα αντικείμενα.
Τα χρήματα που θα συγκεντρώνονταν θα δίνονταν στο υπό ίδρυση Διεθνές Κοινό των Ακαδημιών. Η τιμή εκκίνησης είχε οριστεί στα 1,7 εκατ. δραχμές και δεν πωλήθηκε επειδή οι πλούσιοι της εποχής δεν ήθελαν να το αγοράσουν καθώς οι απεικονιζόμενοι δεν ήταν γνωστά πρόσωπα». Σε ένα ντουλάπι βρήκε τις πέντε επίσημες στολές του πρώτου προεδρείου της Ακαδημίας, η ύπαρξη των οποίων ήταν άγνωστη. Και σε ένα άλλο, θεατρικά έργα από κάποιον διαγωνισμό που είχε προκηρύξει η Ακαδημία, τα οποία έχει δώσει στον ακαδημαϊκό και σκηνοθέτη Στάθη Λιβαθινό να τα εκτιμήσει και να εξετάσει το ενδεχόμενο να παρουσιαστούν στο κοινό.
Η μεγαλύτερη έκπληξη, ωστόσο, ήταν όταν σε κάποια άλλα κατάστιχα ανακάλυψε ότι η Ακαδημία διέθετε μετοχές ονομαστικής αξίας 2 εκατ. ευρώ, τις οποίες το ίδρυμα δεν γνώριζε ότι έχει στην κατοχή του από κάποιο γραφειοκρατικό λάθος και από έλλειψη εξειδικευμένου προσωπικού. «Ποιος ευθύνεται και γιατί δεν γνωρίζαμε για τις μετοχές, είναι δουλειά άλλων να το βρουν. Εκείνο που είναι βέβαιο είναι ότι η διαχείριση της περιουσίας της Ακαδημίας είναι πολύ δύσκολη και για τον λόγο αυτό ζητήσαμε εξωτερική βοήθεια. Μπορώ να σας πω, όμως, ότι η πιο ψυχοφθόρα διαδικασία κατά τη διάρκεια της προεδρίας μου ήταν η προσπάθεια να βάλω τάξη στην ακίνητη περιουσία του ιδρύματος. Μεγάλο μέρος των ακινήτων έχει κληροδοτηθεί στο ίδρυμα, με όρο τη χρηματοδότηση υποτροφιών. Νοικιάζονταν όμως με πολύ μικρό μίσθωμα, ορισμένα μάλιστα και σε ανθρώπους που είχαν προσφέρει στη χώρα και οι οποίοι θεωρούσαν πως η Ακαδημία οφείλει να τους ανταμείψει με αυτόν τον τρόπο.
Για να σας δώσω μια τάξη μεγέθους, το μηνιαίο μίσθωμα για ένα διαμέρισμα στη Διονυσίου Αρεοπαγίτου ήταν μέχρι πρόσφατα 800 ευρώ και όταν βγήκε σε δημόσιο διαγωνισμό χτυπήθηκε για 5.200 ευρώ. Οσοι έχουν δημοκρατικές καταβολές και τους εξηγούσα ότι τα χαμηλά ενοίκια στερούν τα χρήματα από τις σπουδές νέων παιδιών, υποχώρησαν. Υπήρχαν όμως κι εκείνοι που επέμεναν. Δυσαρέστησα πολύ κόσμο. Εκείνο όμως που έχει σημασία είναι ότι πλέον η Ακαδημία, που διέθεσε την τελευταία τριετία 1,5 εκατ. ευρώ για υποτροφίες, θα μπορεί να δίνει ακόμη περισσότερα», λέει. Και προσθέτει στη λίστα των όσων κατάφερε στον έναν χρόνο της προεδρίας του το μνημόνιο συνεργασίας με τη Βουλή, που ενεργοποιεί τον γνωμοδοτικό ρόλο της Ακαδημίας, ο οποίος προβλεπόταν στον ιδρυτικό της νόμο, αλλά και μικρές, όπως τις χαρακτηρίζει, ωστόσο σημαντικές κινήσεις για την πόλη, όπως το ότι έπαψε πλέον ο περιβάλλων χώρος στην πρόσοψη του κτιρίου να λειτουργεί ως χώρος στάθμευσης και το ότι εξασφάλισε την αστυνόμευσή του, ώστε να μην αποτελεί καταφύγιο για διακινητές και χρήστες ναρκωτικών.
Το λεξικό
Οσες προσπάθειες, μικρές ή μεγάλες, κι αν γίνονται κατά καιρούς, ο κόσμος εξακολουθεί να αντιμετωπίζει το ύψιστο πνευματικό ίδρυμα της χώρας ως έναν χώρο απρόσιτο και εσωστρεφή, ασύνδετο με την κοινωνία και τα προβλήματά της, που ταλανίζεται συχνά από εσωτερικές έριδες και κινείται με ιδιαιτέρως βραδύ ρυθμό όσον αφορά την παραγωγή έργου, με πλέον χαρακτηριστικό παράδειγμα το Ιστορικό Λεξικό της Νεοελληνικής Γλώσσας. Εχουν περάσει 100 χρόνια από τη γέννηση της ιδέας και 93 χρόνια από την έκδοση του πρώτου τόμου και βρίσκεται ακόμη στο γράμμα «Η».
«Η αλήθεια είναι πως η Ακαδημία με το ιατροβιολογικό της ίδρυμα και με τα ερευνητικά της κέντρα παράγει σπουδαίο έργο και εκτός των άλλων δίνει και πολλές υποτροφίες, όπως προείπαμε, αλλά δυστυχώς έχει έλλειμμα επικοινωνίας. Είτε επειδή ο Τύπος θεωρεί πως το έργο της Ακαδημίας δεν ενδιαφέρει τον κόσμο, είτε επειδή κι εμείς δεν έχουμε τον σωστό τρόπο να το επικοινωνήσουμε», εκτιμά ο εδώ και 14 χρόνια ακαδημαϊκός και ομότιμος καθηγητής Κλασικής Αρχαιολογίας στο Αριστοτέλειο Πανεπιστήμιο Θεσσαλονίκης. «Οσον αφορά το λεξικό, είναι ένα έργο που ξεπερνά τις δυνατότητες της Ακαδημίας. Ξεκίνησε σε μια εποχή που η τεχνολογία δεν είχε εξελιχθεί όπως σήμερα και όταν ήταν πλέον διαθέσιμη δεν υπήρχε το ανάλογο προσωπικό. Το γεγονός αυτό σε συνδυασμό με διάφορα κωλύματα που αφορούν ζητήματα πνευματικών δικαιωμάτων των συγγραφέων των λημμάτων αποτελούν τους βασικούς λόγους που το λεξικό δεν έχει προχωρήσει όπως θα έπρεπε», εξηγεί.
Στα μικρά διαλείμματα που επιβάλλονται για να προχωρήσει και το γεύμα, η συζήτηση κινείται πιο χαλαρά σε ιστορίες από τα φοιτητικά του χρόνια στη Θεσσαλονίκη, όπου ο δύσπιστος καθηγητής των Λατινικών ζήτησε να δει την ταυτότητά του για να βεβαιωθεί ότι δεν τον εμπαίζει και όντως ονομάζεται Τιβέριος. Στο ναυτικό φυλλάδιο που έχει ακόμη στο συρτάρι του, καθώς προοριζόταν λόγω καταγωγής για καριέρα στη θάλασσα, αλλά θέλοντας να κερδίσει ένα ακόμη καλοκαίρι επέλεξε να δώσει εξετάσεις στη Φιλοσοφική τον Σεπτέμβριο, χωρίς να ξέρει ούτε λέξη Λατινικά ως απόφοιτος ναυτικού σχολείου.
Στη μεγάλη του αγάπη για τη μουσική – από τα ρεμπέτικα έως τις αμερικανικές λαϊκές μελωδίες –, τον εμπορικό κινηματογράφο και τα θερινά σινεμά, καθώς αποφεύγει τον συνωστισμό στις κλειστές αίθουσες, εξού και δεν έχει δει ακόμη τον πολυσυζητημένο «Καποδίστρια». Και στο πάθος του για τον Ολυμπιακό – μπορεί να παρακολουθεί ποδοσφαιρικό αγώνα ενώ γράφει τις μελέτες του –, όπως και στη συνήθεια που έχει αποκτήσει πρόσφατα να κλείνει από τα νεύρα του την τηλεόραση όταν η αντίπαλη ομάδα βάζει γκολ.
Πριν αποχαιρετιστούμε, τον ρωτάω, αν είχε τη δυνατότητα να επιλέξει, τι θα ήθελε να αναγραφόταν δίπλα στο όνομά του σε ένα λεξικό προσωπικοτήτων που θα κυκλοφορούσε ύστερα από 100 χρόνια; «Αρχαιολόγος. Αρκεί».
