Η λέξη «κατάρρευση» προκαλεί ακόμη αμηχανία στα δυτικά διπλωματικά γραφεία, όταν αφορά το Ιράν και όχι τυχαία.
Η αδυναμία των δυτικών κυβερνήσεων να προβλέψουν την πτώση του Σάχη το 1979 θεωρείται μέχρι σήμερα μία από τις μεγαλύτερες συλλογικές αποτυχίες της σύγχρονης διπλωματίας, ένα τραύμα που εξακολουθεί να καθορίζει τον τρόπο με τον οποίο διαβάζεται η ιρανική πραγματικότητα, αναφέρει σε ανάλυσή του ο Guardian και συνεχίζει:
«Λίγους μήνες πριν από την ανατροπή του Μοχάμεντ Ρεζά Παχλαβί, αμερικανικές και ευρωπαϊκές υπηρεσίες διαβεβαίωναν, ότι το καθεστώς ήταν απολύτως ασφαλές. Ακόμη και τον Σεπτέμβριο του 1978, η αμερικανική στρατιωτική αντικατασκοπεία εκτιμούσε, ότι ο Σάχης θα παρέμενε στην εξουσία για τουλάχιστον μία δεκαετία. Ο τότε Βρετανός πρέσβης στην Τεχεράνη, Σερ Άντονι Πάρσονς, διαβεβαίωνε το Λονδίνο, ότι δεν διέκρινε σοβαρό κίνδυνο ανατροπής. Λίγους μήνες αργότερα, το καθεστώς κατέρρευσε.
Αυτή η εμπειρία εξηγεί, γιατί σήμερα, εν μέσω αιματηρών διαδηλώσεων και διεθνούς πίεσης, οι δυτικοί διπλωμάτες είναι εξαιρετικά επιφυλακτικοί στο να προβλέψουν, αν οι ημέρες του ανώτατου ηγέτη Αλί Χαμενεΐ είναι μετρημένες. Οι αναλύσεις πλέον ξεκινούν με αστερίσκους και καταλήγουν σε ερωτηματικά. Σε αντίθεση με τη ρητορική εξόριστων αντικαθεστωτικών, ακαδημαϊκοί ειδικοί του Ιράν δεν βλέπουν –τουλάχιστον προς το παρόν– ενδείξεις μαζικών αποσκιρτήσεων από τον κρατικό μηχανισμό.
Ο πολιτικός επιστήμονας Vali Nasr τονίζει, ότι δεν υπάρχει σημάδι διάρρηξης στο εσωτερικό του καθεστώτος: “Τα πλήθη κερδίζουν, μόνο όταν η άλλη πλευρά καταρρεύσει”. Αντίστοιχα, ο Ray Takeyh (Ρέι Τακέιχ, ανώτερος ερευνητής Σπουδών Μέσης Ανατολής στο Συμβούλιο Εξωτερικών Σχέσεων – Council on Foreign Relations – CFR) σημειώνει ότι το κίνημα δεν έχει ακόμη λάβει καθαρά εθνικά χαρακτηριστικά, ενώ πολλοί αξιωματούχοι παραμένουν “θεατές”, περιμένοντας να δουν προς τα πού θα γείρει η πλάστιγγα.
Πράγματι, τις πρώτες ημέρες των κινητοποιήσεων υπήρξαν ενδείξεις διαφοροποιήσεων στον τρόπο αντιμετώπισης της κρίσης. Ο μεταρρυθμιστής πρόεδρος, Μασούντ Πεζεσκιάν, μίλησε αρχικά για ανάγκη αυτοκριτικής και διαχείρισης των εσωτερικών προβλημάτων, χωρίς εξωτερικούς αποδιοπομπαίους τράγους. Όμως, όσο οι διαδηλώσεις κλιμακώνονταν, αυτή η γραμμή υποχώρησε μπροστά στην αφήγηση της «εθνικής ασφάλειας».
Τα πραγματικά κέντρα εξουσίας στο Ιράν –ο ανώτατος ηγέτης, οι Φρουροί της Ισλαμικής Επανάστασης και το Ανώτατο Συμβούλιο Εθνικής Ασφαλείας– φαίνεται να στοιχίστηκαν πλήρως υπέρ της καταστολής. Χαρακτηριστικό είναι, ότι στις τελευταίες μαζικές συγκεντρώσεις δεν εμφανίστηκε ο πρόεδρος, αλλά ο πρόεδρος της Βουλής και πρώην διοικητής των Φρουρών, Μοχάμεντ Μπαγέρ Γκαλιμπάφ, ο οποίος προειδοποίησε, ότι μια επίθεση στο Ιράν θα “βάλει φωτιά σε ολόκληρη την περιοχή”.
Παρά τις απώλειες υψηλόβαθμων στελεχών των Φρουρών της Επανάστασης από ισραηλινά πλήγματα το περασμένο καλοκαίρι, το ιδεολογικό τους DNA παραμένει ανέπαφο. Η νέα ηγεσία που όρισε ο Χαμενεΐ, κινείται στην ίδια σκληρή γραμμή, ενώ το καθεστώς εμφανίζεται ενωμένο στο αφήγημα, ότι αντιμετωπίζει μια υποκινούμενη από το εξωτερικό εξέγερση. Ωστόσο, το μέγεθος της καταστολής αλλάζει τα δεδομένα.
Αν επιβεβαιωθούν οι εκτιμήσεις για περίπου 2.000 νεκρούς, πρόκειται για κλίμακα βίας ποιοτικά διαφορετική από προηγούμενες κρίσεις. Ακόμη και εντός του καθεστώτος καταγράφεται –έστω ιδιωτικά– σοκ και η παραδοχή, ότι αυτή δεν μπορεί να είναι μια βιώσιμη μορφή διακυβέρνησης. Το πραγματικό ρήγμα, προειδοποιούν οι αναλυτές, δεν θα προκύψει από τις διαδηλώσεις καθαυτές, αλλά από το αδιέξοδο των βαθύτερων αιτίων: οικονομική κακοδιαχείριση, διαφθορά, κόστος της εξωτερικής πολιτικής και κυριαρχία των Φρουρών της Επανάστασης στην οικονομία. Μεταρρυθμίσεις σε αυτά τα πεδία πλήττουν άμεσα τα συμφέροντα της ελίτ και γι’ αυτό αναβάλλονται διαρκώς.
Όπως συνοψίζει ο Takeyh, το status quo δεν είναι πλέον βιώσιμο. Το ερώτημα για τους δυτικούς διπλωμάτες δεν είναι αν το ιρανικό καθεστώς θα αντιμετωπίσει κρίση, αλλά πότε και με ποιον τρόπο και κυρίως αν αυτή τη φορά θα καταφέρουν να τη διαβάσουν εγκαίρως».
